Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf?  Forumu  Forum Ana Sayfa Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf? Forumu

( YOLUMUZ ?L?M , ?RFAN VE ?NSANLIK SEVG?S? ?ZER?NE KURULMU?TUR ! )
 
 SSSSSS   AramaArama   Üye ListesiÜye Listesi   Kullanıcı GruplarıKullanıcı Grupları   KayıtKayıt 
 ProfilProfil   Özel mesajlarınızı kontrol etmek için giriş yapınÖzel mesajlarınızı kontrol etmek için giriş yapın   GirişGiriş 

ALEVİ-BEKTAŞİ SORUNU ( İrene Melikoff )

 
Yeni başlık gönder   Başlığa cevap gönder     Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf? Forumu Forum Ana Sayfa -> Yazarlar - Makaleler
Önceki başlık :: Sonraki başlık  
Yazar Mesaj
Datça Hacibektas
Site Admin


Kayıt: 03 Ksm 2007
Mesajlar: 213

MesajTarih: Cmt Ksm 21, 2009 6:58 pm    Mesaj konusu: ALEV?-BEKTA?? SORUNU ( ?rene Melikoff ) Alıntıyla Cevap Gönder

?rene Melikoff

ALEV?-BEKTA?? SORUNU (Son Ara?t?rmalardan Baz?lar?)

30 y?ld?r, Aleviler aras?nda yapt???m ara?t?rmalar?m? bir araya toplad???m kitab?ma(1) son noktay? koyarken, eksiksiz bir ?al??may? yerine getirmi? oldu?umu s?yleyemeyece?imi farkettim. Zira, Alevilik ve Bekta?ilik, yeniden g?ncelle?irken s?rekli de?i?mektedir. Ancak baz?lar?n?n beklenmedik bir bi?imde ortaya ??kard??? sorunun bir noktas?n? a???a kavu?turdu?umuzu san?yoruz. Kendimizi kar???kl?klar ve hareketli olaylar kar??s?nda bulunmaktay?z.

?nceden sezinledi?im ve ??z?mlenmesi gereken sorunlar?n ??z?m? i?in, gerekli ara?lar olmadan ilk tasla??n? yapt???m baz? ??z?m noktalar?n? ortaya koymaya haz?r oldu?um ve sonunda ancak bitirebildi?im yap?t?m.

Bu ?nemli yap?tta, Alevilik ve Bekta?ili?in benzer yanlar?n?n bulundu?u g?r?lmektedir. Oysa ben, burada baz? ayr?nt?lara yer verece?im. Y?zy?llardan beri kar?? kar??ya kald??? i?kencelere kar??n, sars?lmayan bir inan??. Fakat bu ayr?nt?lar, yaln?z zaman?n deneyine dayanmas?n? bilen bir kural? hakl? ??karan bir g?r?n?m? ortaya koymaktad?r.

TRAKYA BEKTA??L???N?N YEREL ?ZELL???

1969 Eyl?l’?nde Hac?bekta?’a ilk ziyaretimden sonra, Bekta?ilik’le ilgili ilk ara?t?rmama ba?lad???mda dikkatimi ?eken ilk ?ey, kat? ?iili?in t?m karakteristik ?zelliklerini ta??yan bir inanc?n, ?mami (?mameci) ?iili?e ba?lanmas? olmu?tu, Yeniden dirilme inanc?, Tanr?n?n insan suretinde zuhur etmesi, zuhur eden Tanr? suretinde Ali’nin y?celtilmesi. Bununla birlikte,her f?rsatta ve t?renler s?ras?nda dolay?s?yla 12 ?mam’lar?n an?lmas?n?n yinelenmesini i?ite i?ite,g?re g?re ger?e?i kabullenmek zorunda kald?m.

Birka? y?l sonra, Bulgaristan’a yapt???m bir gezi s?ras?nda, Trakya’da baz? Bekta?i tekkelerini ziyaret etme olana??n? bulmu?tum. ?nce, Varna ile Bal??k aras?nda Botova’da (?imdiki Dobrovist) Akyaz?l? Sultan Tekkesi. Burada, yedi k??eli bir Meydan Evi’nin oldu?u, i?inde dervi? mezar? olan bir T?rbe’yi de bulunca ?ok ?a??rm??t?m. T?rbenin yan?nda bulunan 7 k??eli ta?tan yap?lm?? imamet, 7 ocakl? bir tand?r? i?inde sakl?yordu.(2)

Ayn? 7 k??eli plan, Hask?y’de (?imdiki Hasova) Otman Baba Tekkesi’nde de bulunmaktad?r. Bu Tekke’de, giri? duvar?n?n ?st k?sm?nda 7 dall? bir rozet bulunur. Yedi dall? bir y?ld?z, ?itin g?ney-do?u k?sm?ndaki bir ta??n ?zerinde fig?r olarak yer almaktad?r. (3) Otman Baba,1478-79’da ?lm??t?r. O, Akyaz?l? Baba’n?n m?ridi olmu?tu. Akyaz?l? Baba’n?n t?rbesi, 1506’da yap?lm??t?r.(4) Akyaz?l? Baba’n?n, m?ridleri aras?nda, 1519 (925)’da Hurufili?in ?nc?s? Fazlullah’?n tanr?sall???n?n a??kland??? bir Faziletname yazan hurufi ozan Yemini de bulunmaktad?r. (5) Muhyiddin Abdal’? 16.y?zy?l?n bir ba?ka hurufi ozan?, ?iirleri’nde,t?rbesi Bal??k(6) yak?nlar?nda bulunan Akyaz?l? ?brahim Baba ve Otman Baba’y? anmaktad?r. Otman Baba ve Akyaz?l? ?brahim Baba, I??k diye adland?r?lan hurufi grup ve Abdalan-? Rum’lardand?r.(7) I??klar tekkeleri, Anadoluda Seyitgazi ve ?imdiki Bulgaristan’?n ?e?itli b?lgeleri olan Varna, Bal??k, aras?nda bulunan AKYAZILI’da Filibe’de (plovdiv) ve Tatar Pazar?nda bulunmaktad?r.

Ahmet Refik taraf?ndan yay?nlanm?? belgelerde,1572’de, Filibe ve Tatar Pazar?’na (belge no:48 41) yerle?mi? I??k dervi?lerinden s?zedilmektedir. Her iki belgede, bu I??klar’?n “hurufi mezhebi”ne ba?l? olduklar? belirtilmektedir.(Cool Mimari yap?da 7 k??eli benzer plan, Bulgaristan’?n g?ney-do?usunda Nova Zagara’ya 15 km uzakl?kta Kalugeravo k?y?ne yak?n K?demli Baba tekkesinde de g?r?lm??t?r(9)

Beyaz mermerli 7 k??eli t?rbe, iyi korunmu? bir durumdad?r. Fakat taban? da yedigen olan tekkenin asitane’si sadece ta? y???nlar?ndan olu?mu?tur.

Bay Kiel’e g?re, t?rbe 1413-1420 tarihleri aras? olsa gerek, Osmanl? mimarisinin eski d?nemine dek uzanm?? olmaktad?r. 16. y?zy?l?n sonlar?nda ya?ad??? varsay?lan Otman Baba ve Akyaz?l? Baba’n?n t?rbelerine g?re daha eskidir. Trakya’n?n di?er Bekta?i dergahlar?, Rodop’ta, Ljumovir Mikov, hatta Bernard Lory taraf?ndan mimari a??dan bir a??klamas? yap?lmas?ndan s?zedilmi?tir.(10)

Biz, ?zellikle son olarak bir g?r?n?m? ayr? tuttuk ve bir ?ok kez ziyaretlerde bulunduk. Ravet’in yukar?s?nda, ?sparih’e yak?n Razgrad’dan 17 km. uzaktaki Deliorman’daki Demir Baba T?rbesi(11)
Deliorman, Bulgaristan’da K?z?lba?lar’?n ana merkezidir.1983’de bu b?lgeye yapt???m ilk gezim s?ras?nda, bana bunlar hakk?nda ku?kusuz ger?ekle ba?da?mayan, yakla??k 90 bin ki?inin oturdu?una dair bilgi verildi. ?nan??lar?, T?rkiye Alevileri’nkinden farkl? de?il. Bununla birlikte Hac? Bekta?’a ba?lad?klar?, ad?n? and???m ilk makalemde de belirtti?im ?nemli bir ayr?l???n d???nda. Razgrad yak?n?nda, Sevar (eskiden Caferler) k?y?nde, bir k?yl?n?n yan?nda kald?m ve Madrevo’nun (eski ad? Nesimi Mah.) di?er k?ylerini de bir ka? kez ziyaret ettim.
Sevar k?y?, ortadan ge?en bir yolla ikiye ayr?lm?? durumdad?r. Bir taraf?nda, K?z?lba?lar’?n “T?rk” diye ?a??rd?klar? S?nniler ya?amaktad?r. ?te tarafta ise, n?fusu ?teden beri s?rekli de?i?en ikibin K?z?lba? ya?amaktad?r. ?ki y?l bu yerleri yeniden incelememe ra?men, oturanlar?n ?o?u Bulgar adlar?n? ta??yordu. Beni kar??lamalar? biraz i?ten, biraz da hayli s?k?nt?l? olmu?tu.

Bu K?z?lba?lar’?n inan?lar?, bir Ayin-i Cem s?ras?nda anlayabildi?im kadar?yla Alevilerinkiyle ayn?: Ali’nin tanr?la?t?r?lmas?,12 ?mamlar?n ulula?t?r?lmas? ve Kerbela ?ehitleri. Ayn? nefesler s?yleniyordu. Pir Sultan Abdal’?n nefesleri, ?zellikle b?y?k bir sayg?nl??a, de?ere sahipti. Eski bir g?ne? k?lt?n?n kal?nt?s?, g?r?n??te bir sufilik g?r?nt?s? ?izmektedir.
Buna kar??n, T?rkiye’de ise Aleviler ve Bekta?iler, Hac? Bekta?’? ulu,Pir g?r?rler. Deliorman K?z?lba?lar’?, S?rek (12) denilen iki kola ayr?l?rlar: ?ar?amba g?n? topland?klar? i?in, bazen per?embe ak?am?, ?ar?ambal? diye ?a?r?lan ve Pazartesi g?n? topland?klar? i?in Pazartesili diye ?a?r?lan ve sadece Hac? Bekta?’a ikinci derecede bir yer veren Babailer. Ben, bu sonuncular aras?nda bulundum.

Babailer ,dualar?nda Hac? Bektaa?’tan ?ok Demir Baba, K?z?l Deli ya da Sar? Saltuk’u yard?ma ?a??r?rlar. Deliorman’da yard?ma ?a?r?lan eren ki?i, tekkesi ?sperik’le Kubrat aras?ndaki Zavet’te bulunan Demir Baba’d?r.
Eski bir Trakya t?rbesinin bulundu?u yerle?im alan? ?zerine in?a edilmi? olan bu Tekke’den bir?ok kez s?z edilmi?ti. (13) Tekke, Dipsiz G?l diye an?lan derin bir vadi i?inde yer almaktad?r. Burada, eren ki?inin kaya i?ine elini sokmas?yla f??k?rm?? olan kutsal bir su kayna?? vard?r. Bu b?lgenin insanlar?, d?zenli olarak kurakl??a ve i?ecek su k?tl???na yol a?an yaz?n kavurucu s?cakl???nda bu su kayna??na ihtiya?lar?n? kar??lamak i?in gelirler.

Gelene?e g?re, Demir Baba, ?eyh Bedrettin’in yanda?lar?ndan biridir ve Silistre’den birlikte gelmi?lerdir. ?eyh’in as?lmas?ndan sonra dervi? olarak ya?ayaca?? Dipsiz G?l’e ?ekilmi?tir.

Bu T?rbenin ayr?nt?l? bir betimlemesi i?in, daha ?nce L. Mikov’un makalesine (14) ba?vuraca??z. T?rbe, Akyaz?l?, Baba, Otman Baba ve K?demli Baba’n?n t?rbeleri gibi yedi k??eli bir plan ?zerine yap?lm??t?r. Deliorman’da oturan insanlar?n anlatt?klar?na g?re, t?rbenin ?n?, b?y?k ?l??l?, metalden yap?lm?? olmas? idi ve yedi kanat olu?turuyordu. Yedi dall? bir y?ld?z, t?rbe giri?inin g?ney-do?u taraf? ?st?nde, bir duvar oyu?unun tavan? ?zerine yerle?tirilmi?tir. ?itin g?ney k?sm?nda, yedi dall? biir rozetle s?slenmi? bir ta? vard?r. ?itin ayn? k?sm?nda s?slenmi? bir ba?ka ta? ?zerinde, kenarlar?na yedi?erli i?lemeli ?ift s?radan olu?an b?y?k bir yap?t g?r?n?m? buluruz.

Hepimizi ortak bir noktada bulu?turan Trakya’daki 4 t?rbeyi tan?tmaya ?al??t?k. Mimari yap?lar? ve dekorlar?, 7 say?s? i?in bir tercih izlenimi b?rakmaktad?r. Bir ba?ka deyi?le, bu tap?naklar, ?ii 12 ?mam K?lt?ne de?il, fakat ?smailili?e ba?lanm?? olsa gerek. Bu t?rbelerden ikisi, Hurufili?e ba?l? gibi g?r?nmektedir. T?rbenin ulu ki?ileri Otman Baba ve Akyaz?l? Baba, 16.y?zy?l Hurufi ozanlar?ndan Yemini ve Muhyiddin Abdal taraf?ndan an?lm??lard?r.

1519’da yaz?lm?? bir Faziletname’ye sahip Yemini, Akyaz?l? ?brahim Sultan Tekkesi’nin bir dervi?i idi. ?iirlerinde, ?stad? (m?r?idi) Fazlullah’?n tanr?sall???n? anlat?r. Muhyiddin Abdal’?n kendisi de Akyaz?l? Sultan Baba’?n bir m?ridi olmu?tur. ?iirlerinde Otman Baba’ya ?vg?ler dizer ve bize 883(1478-79)’de ans?z?n ?l?m?nden sonra, Akyaz?l? ?brahim Sultan’?n 900(1501)’de “Kutb” “Abdallar?n Kutbu” olarak d???n?ld???n? bize g?stermektedir. Muhyiddin Abdal, Ali’yle kar??la?t?r?ld??? Hac? Bekta? ve Sultan Bali (Bal?m Sultan)’yi de anmaktad?r. Bunlar, bize kendi d?nemlerinde Hurufili?in daha ?nce Bekta?ilikle b?t?nle?ti?ini kan?tlamaktad?r.(15) Hurifilik,1394’de Nahcivan’da Alincak’ta Timurlenk’in o?lu Miran ?ah taraf?ndan ger?ekle?tirilmi? olan Fazlullah Astarabadi el Hurufi’nin ?l?m?nden sonra Anadolu’da ve ?zellikle Rumeli’de yayg?nla?acakt?r. Hurufilik ??retisi, ?e?itli i?kencelerden ge?en Fazlullah’?n m?ritleri taraf?ndan yay?lacakt?r.

Hurufili?in ba?ta gelen propagandac?lar?ndan biri -ve ku?kusuz en b?y?k- Ba?dat b?lgesinde do?mu?, uzun zamand?r Irakl? bir T?rk oldu?una inand???m?z azeri bir T?rk olan Seyid ?mameddin Nesimi olur. Bug?n, Azerbeycanl? ara?t?rmac?lar?n sayesinde Nesimi’nin Sirvan’?n ba?kenti Semahi’nin yak?n?nda, kendi ad?n? ta??yan-ya da lakab?n?- bir k?yde 1370’e do?ru do?du?unu ??reniyoruz.(16) Nesimi Feyzullah’?n en sad?k m?ridi ve hatta Fazlullah’?n damad? olur.1417’de Alep (Halep)’te ?l?m?ne kadar ?e?itli ?lkelerde canla ba?la ??retiyi yaymaya ?al???r.

Bununla birlikte, Kabbale’yi ??reniminin temeli yapan Fazlullah’?n tersine, Nesimi, evrensel sevgi ?zerine kurulan ve Muhyiddin ?bni el Arabi ve ard?llar? (halefleri) taraf?ndan ?z?mlenmi? olan bilinirci (gnostik) ve yeni-platoncu ??reti olan “Vahdet-i V?cut”u “Varl???n Birli?i”ni savunur.

Louis Massingnon, Nesimi’de Hallac-? Mansur’un bir devam?n? g?r?r. (17) Hurufilik, Nesimi sayesinde, ?zellikle insan?n tanr?la?t?r?lmas?n?n bilimi oldu?u i?in Bekta?ili?i b?t?nleyen bir par?a olacakt?r.
Tabrizi Astarabadi el-Hurufi ad?yla tan?nm?? olan Fazlullah Naimi,1339-49’da Astrabad’da do?mu?tur. Sufilik taraf?ndan ?ok ?abuk benimsenmi? olarak 18 ya??nda ?smaili bir m?r?ide ba?lan?r ve gen?li?inde ?smaili?in kurallar?n? (erk?n?n?) takip eder. 32 ya??nda, ?sfahan’da mistik ya?ama (?ileye) ba?lamaya karar verir ve gezginci dervi?ler, Kalenderiler tarikat?na kat?l?r. Mekke’ye gidip Hac g?revinin yerine getirir ve Harezm’de kal?r.

1376’da Tebriz’de kehanetini a???a vurur, hatta ?? g?n ?? gece esrik halde alfabenin harflerinden gizli anlamlar ??kar?r. 1386’da vaizlere ba?lar ve Gurgani leh?esiyle acemce yazd??? “sonsuzlu?un kitab?” adl? b?y?k yap?t? Cavidanname’de dinsel ??retisini/ sistemini ortaya koyar.
Fazlullah, Irak ve Azerbaycan’da, Horasan’da vaizler verecektir. Fakat ?l?m?ne kadar kald??? ve ??retisinin merkezi olan yer Bak?’d?r. En sad?k m?ridleri Seyyid ?mamettin Nesimi ve Ali al-Al’a’y? buldu?u yer, Sirvan Krall??? i?indedir.

Biyografilerine g?re, Fazlullah bilhassa Arap olmayan halklar, ?zellikle T?rkler aras?nda bir?ok yanda?lara sahip olacakt?r.(1Cool kendisinden emin olarak; Timurlenk’i korkun? sivri ??retisine kazanmak d???ncesini olu?turacakt?r. Ve bu, kendi sonunun nedeni olacakt?r. Timurlenk, Semerkant’ta Fazlullah’? ?l?me mahkum eden bir fetva verecek Ulema (Bilginler) Kurulu’nu toplatt?r?r. Babas? ad?na Azerbaycan’? y?neten Mirane ?ah taraf?ndan engellenir. Nahc?van yak?n?nda Alincak kalesine kapat?l?r. Sonra sap?k d???ncelerinden dolay? mahkum olur ve 1394’de Zilkada’n?n 6. g?n? infaz? ger?ekle?tirilir. O zaman 56 ya??ndayd?. Fazlullah’?n ortaya koydu?u ??reti, kendi mistik yap?s? i?inde Panteizm (kamutanr?c?l?k/vahdeti v?cutculuk) ve Antropomorfizm dir.(19)

?ii gelene?e g?re harfler bilimi, Ali taraf?ndan kendisine verilmi? olan al-Cafer adl? gizemli bir kitap taraf?ndan bilgi sahibi olacak olan 6. ?mam Cafer el-Sad?k’a ??kmaktad?r (20)
Alfabenin harfleri ?zerindeki spek?lasyon, Cafer Sad?k’?n bir ??rencisi olan sufi ve simyac? Cabir ?bn-i Hayyam’?n Terazi’nin Kitab? (Livre de la Balance)’da form?le edilmi? olarak bulunur. Fakat ba?ka bir kaynakta Cafer el-Sad?k‘?n ??rencileri aras?nda Cabir ?bni Hayyam’?n ad? ge?mez. ?te yandan, matematiksel ve metafizik teorilerin kayna??n?n eski Yunan’da, ?zellikle yeni-Pisagorcular’a ve Cafer’in ?ii spek?lasyonlara kadar uzand???n? ortaya koymaktad?r. (21)

Trakya, Rumeli ve Balkanlar’da Hurufilik, kendi mesaj?n? buralara ta??yacak olan Fazlullah’?n baz? ??rencileri sayesinde daha da geli?ir. B?ylece, Ali Al-Al’a, Bekta?i tekkelerinde s???nak bulur, kendisi ve ba?kalar? sayesinde Hurufilik, Bekta?ilik’le kar???p b?t?nle?ir. (22)
Ali Al-Al’a (G?yaseddin Muhammed bin H?seyin al-Horasani al Astarabadi), Astarabad diyalekti?inde acemce yaz?lm?? hurufi bir kitab?n, ?stianame (Tanr?sall???n Kitab?)’nin yazar?d?r. Kitab?nda, d?nemin belli ba?l? Hurufileri hakk?nda bilgi verir. Ali Al-A’la, 1419’da ?ld?r?l?r ve Al?ncak’ta hocas?n?n yan?na g?m?l?r. O, Bekta?iler’in bir kolu olan I??klar’?n hurufi koluna aittir. O, Ahmet Refik taraf?ndan yay?nlanm?? belgelerde I??k dervi?lerinden s?zetmi?tir. (23)

Nesimi’nin m?ridi ve halifesi Rafi’i, Rumeli’de, Anadolu’da ve Balkanlar’da Hurufili?i yayan ki?ilerden biri olmu?tur. Rafi’i, Fazlullah’?n Ar?ame’sinden esinlenmi? olan ve 1408-9’da yazd??? t?rk?e bir mesnevinin, Besaretname’nin yazar?d?r. O, Yunanistan’da Preveze’de g?m?l?d?r. (24)

En tan?nm?? T?rk hurufiler’den biri de, 1469’da Tire’de ?len Firi?tezade ya da Feristeo?lu (Abdal Mecid b. Feri?tah ?zzeddin al Hurufi)’dur. Tire 15. y?zy?lda Hurufili?in merkezi olmu?tur. Feri?tezade, bir ?ok T?rk?e kitap yazm??t?r. Bunlardan biri de, 1430’da, Fazlullah’?n Cavidanname’sinin bir ?zeti say?lan I??kname’dir. T?rkiye k?t?phanelerinde Feri?teo?lu’nun bir ?ok elyazmalar? bulunur. (25) Feri?teo?lu, “Tanr?, e?er onu okuyabilirsen, Fazl-? Yezdan’?n ad?n? g?rece?in bi?imde insan s?fat?nda yaratt?” diye yazmaktad?r. (26)

15. y?zy?lda Hurufilik, sultan saray?n?n i?ine kadar yay?lacakt?r: ?ahzade Mehmed, daha sonra Mehmet Fatih, hurufi bir misyonerin kendisine anlatt??? bu ??retiden dolay? ba?tan ??kar, fakat ulemalar?n tepkisi o kadar sert olur ki, gen? prens (?ehzade), 1444’de Edirne’de koruyucusunun diri diri yanmas?n? engelleyemez. (27)

Muhte?em S?leyman, Osmanl? ?mptaratorlu?u’nun sapk?n hurufi d???ncesini k?kten kald?rmay? dener, fakat daha ?nce Bekta?ili?e kar??t??? i?in bunu ba?aramaz. I??klar, o kadar i?kenceler g?rmelerine kar??n, Hurufi mezhebindenmi? gibi resmen tan?nd?lar. ?yleki Bekta?iler, her zaman ho?g?r?yle kar??lanm??lar ve ba??ndan beri, Osmanl? sultanlar? taraf?ndan himaye g?rm??lerdir.

Fezlullah’?n ?smailik’le ili?kileri, biyografileri taraf?ndan da do?rulanmaktad?r. Eski zamanlardan beri bilinen Sami ve Yunan d?nyas?n?n kendi k?kenlerine uzanan harfbilim, ?zellikle ?iiler’de Ali’nin s?rlar?n?n anahtar?na ve kutsal kitaplar?n gizli anlam?na sahipmi? gibi d???n?lmesi i?in bir geli?me olmu?tur. ?uras? apa??kt?r ki, Hurufilik, i?inde Kabbale’nin Antropomorfizme kar??t??? bir ??reti, ?smali?e etki yapm??t?r. (2Cool7 say?s? i?in Hurufiler’in tercihi, Fazlullah’?n mezar?n?n bulundu?u Al?ncak’a yap?lan ziyarette yerine getirilen ayinlerde bulunmaktad?r. Bu kutsal ziyaret (hac), Mekke’ye yap?lan Hac’c?n yerini almaktad?r. Hac?lar, Maktelgah diye al?nan mezar?n etraf?nda 7 kez d?n?yorlar ve ?ah-Maran “Y?lanlar?n Kral?” diye adland?r?lan ?ah-Maran taraf?ndan yap?lm?? k???k kale ta?lar?n? f?rlat?yorlard?.

Biz, d?k?m?n? yapt???m?z Trakya Bekta?i tekkelerinin ?smaililer’in 7 ?mam’lar?n? d???nd?rten 7 say?s?na hepsinin ba?land???n? g?rd?k. Bu tekkelerden ikisi, Otman Baba ve Akyaz?l? ?brahim Baba’n?nkiler, kendi nefeslerinde Fazlullah’?n tanr?sall???n? ortaya koyan hurufi Bekta?i ozanlar olan Yemini ve Muhyiddin Abdal’a ba?l?d?rlar.Bu tekkelerin mimari yap?s?nda 7 say?s?n?n tekrar edilmesi, rastlant? olmayabilir. Bu bize Hurufili?in dolamba?l? yollardan ?smaili?e ba?lanmas? olas?l???n? g?stermektedir. Kendi b?t?nl??? i?inde Bekta?ili?in 12 ?mamlar k?lt?ne i?ten ba?l? olmas?na kar??n, 7 ?mamlar’a olan bu ba?l?l?k, Trakya’n?n d???nda yay?mlanmas?na s?n?rl? bir say?da tutuldu?unu g?steriyor.7 say?s? k?lt?n?n karakteristik ?zelliklerini kendisinde ta??yan Demir Baba Tekkesinin durumunu en sona b?rakt?k. Bununla birlikte, ?teki tekkeler i?in kendimizi, Demir Baba Tekkesi olay? i?inde, Hurufili?in olas? bir etkile?imiyle s?n?rl? tuttuk. Dervi? Demir Baba’n?n geleneksel olarak sadece, belki, ba?l? oldu?u ?eyh Bedrettin ad?n? anmak zorunda kald?k. Bu durumda ?eyh Bedrettin k?lt?, Deliorman K?z?lba?lar? aras?nda her zaman canl?l???n? korumaktad?r.

Bu da bizi karizmatik ki?ili?e sahip ?eyh’e y?nelmek zorunda b?rak?r.Kendisine y?klenen sayg?nl???n azald??? uzun y?llara kar??n, ?eyh Bedrettin d???ncesi, her zaman b?y?k bir sayg? g?rm??t?r. ?ld??? kabul edilen g?n, K?z?lba?lar, ?ryanlar Semah? (??plaklar Dans?) denilen bir semah d?nerler. Zira ?eyh, Serez ?ar??s?nda ??plak olarak as?lm??t?. Kars y?resinde ?zellikle Sar?kam??’ta ?ryanlar Semah?’n?n oldu?unu eskiden beri biliyordum.(29)Semah d?nenler, tamamen ??plak de?illerdi. Erkekler pe?temal, kad?nlar, bir omuz ve bir kolunu a??kta ??plak b?rakan beyaz bir giysi giymi?lerdi.Hurufilerin varl???, Bedrettin’in vaaz verdi?i her yerde azda olsa bulunmaktad?r. ?yleki Kars b?lgesinde, Fazlullah’?n ?nde gelen m?ridlerinden biri olan Ali Al-A’la, ?eyh Bedrettin’in ya?am?ndan ?rnekler sunarak vaizler vermi?tir.(30)Edirne, ?eyh Bedrettin hareketinin bir ba?ka merkezi olur.

Bedrettin olay?yla ilgili bir zaviye, II. Selim zaman?nda h?l? vard?r. (31) Buna kar??n, ?eyh Bedrettin’in miras?n? Hurufiler gibi, Bekta?ilerden de taplayanlar vard?. Edirne b?lgesinde Bekta?iler, Balkanlar’?n en ?nemli Bekta?i merkezi olan, Bekta?i tarikat?n?n kurucusu Bal?m Sultan’?n do?um yeri olan Dimetoka (Didimatik) yak?nlar?nda bulunan K?z?l Deli (Seyit Ali Sultan)’ninkinin de yer ald??? 16 dervi?e sahipti. (32) Michel Balivet, Dimetoka’da, ?eyh Bedrettin olay?n? Bekta?iler’e ba?layan bir zincir g?r?r.(33) Bal?m Sultan’?n m?sl?man bir baba ve h?ristiyan bir anneden do?mu? olmas? gibi ?eyh Bedrettin’i de an?msayal?m. ?nanca g?re, Bal?m Sultan’?n anas? Bulgar’d?r.?eyh Bedrettin’le Hurufiler aras?ndaki ili?kiler, hi? bir ku?kuya meydan vermemektedir.

Bedrettin, gen?li?inde Konya’da Fazlullah’?n bir ??rencisi olan ve Feyzullah diye ?a?r?lan bir ?eyh’ten ders alm??t?r.(34) Daha sonra, Bedrettin’i Fazlullah’?n vaazlar?ndan etkilenmi? olan b?lgelerde, ?zellikle Tebriz ve Azerbaycan’da buluruz. Bedrettin’in oturdu?u yerlerin, Tire’de ve en sad?k m?ridi olan B?rkl?ce Mustafa’yla kar??la?t??? Ayd?n illerinde bulundu?unu da belirtelim.(35)Daha ?nce, 1469’da Feri?teo?lu’nun ?ld?r?ld??? yer olan Tire’nin 15.y?zy?lda Hurufili?in bir merkezi oldu?unu belirtmi?tik.?eyh Bedrettin an?s?na m?kemmel bir incelemeye kendini adayan Michel Balivet, Hurufili?in 17.y?zy?la dek, i?kencelere ra?men bu sapk?n d???ncenin varoldu?unu belirtmekten vazge?memi?tir.

O, Bedrettin’in ??rencilerinden bir k?sm?n?n Bekta?iler ?rg?t?n?, hatta bilimsel olarak bir araya getirdi?ini ve Bedrettin’in Bekta?ilerle oldu?u gibi Hurufiyya ile ba?lant?l? oldu?u tezini ?iddetle savunur.(36)Hurufiler, Bedrettin’in m?ridleri ya da Bekta?iler, hangisi olursa olsun, Sufilikten ??km?? ?? ??reti s?zkonusudur. Zira, Sufizm, ?iili?in Safeviler’in zaferinden sonra devlet dini olarak ilan edilmesinden ?nce oldu?u gibi ezoterik (kapal?, i?rek, bat?ni) din bi?imini ortaya koyar.Demir Baba tekkesine gelince, buras?, bug?ne dek kurakl?k d?nemindeki gibi hi? kurumayan, akan bir su kayna??n?n f??k?rd??? ormanl?k bir vadinin i?ine yerle?mesinden dolay? kutsalm?? gibi her zaman ara?t?r?lm?? olan bu b?lgede, eski bir Trakya t?rbesinin yerle?im alan? ?zerine yap?lm??t?.

Tarih?i A??kpa?azade ve Nehri’nin tan?kl?klar?na g?re, ?eyh Bedrettin’in, Deliorman’? eyleminin merkezlerinden biri haline getirdi?ini an?msayal?m. O, bir?ok yanda?lar?n?n bulundu?u Deliorman’daki T?rkler taraf?ndan ad? konmu? olan A?a? Denizi’ne yerle?mi?ti.(3CoolE?er ?eyh Bedrettin’in Hurufiler’le ili?kileri, hi? ku?ku yaratm?yorsa, biz ?te yandan hangi noktada ?smailik taraf?ndan etkilenmi? oldu?unu pek bilemeyiz.Burada Fazlullah’? ilgilendiren ?ey i?in, onun ?smaili bir hocadan ders ald???n? ve heterodoks serseri dervi?ler grubundan oldu?unu, ?l?m?nden sonra Maktelgah’?na yap?lan ziyaretler s?resince, ?ah-Maran adl? Miran ?ah’a ta?lar ve beddualar ya?d?r?l?rken t?rbe ?evresinin 7 kez d?n?ld???n? biliyoruz.

Biz, bu durumda, Bekta?ili?in hen?z bi?imlenme yolunda oldu?u bir d?nemde in?a edilmi? olan Trakya tekkelerinin mimari d?zenlemesinde hurufi bir etkiyi g?rmek istedik.Bekta?ilik, heterodoks hareketler ?zerinde yat??t?r?c? bir eylemi, ilk Osmanl? sultanlar?n?n korudu?u ve te?vik etti?i ?eyi denemeye kalk??mam??t?r. Sultanlar, hakl? olarak g?rd?kleri, 13 .y?zy?l?n sonunda ?lm?? olan Hac? Bekta?’tan do?mu? ak?m? desteklerken Horasan’dan ara ara gelen heterodoks dervi?ler taraf?ndan yay?lm?? bulunan Anadolu steplerinin anar?ik ak?mlar?n? y?nlendirecek ve denetleyebileceklerdi.

Bu, Bekta?ili?in yat??t?r?c? tavr? ya da 15. ve 16. y?zy?lda uygulanm?? a??r, vah?i bask?lar nedeni ile sapk?n hurufi d???ncesini ?nlemesi ve Bekta?ili?in antropomorfizm i?inde erimesi midir? Olas?d?r ki, ilk osmanl? sultanlar?n?n ?ng?r?leri, gelecek y?zy?llar?n halk dindarl???n?n ?alkant?lar? ?zerinde bir sonu? elde etmi?lerdir.Deliorman’a ilk ziyaretim s?ras?nda, Hac? Bekta?’?n ?zellikle iyi farkedilmedi?ini g?rmek beni ?a??rtm??t?. K?z?lba?lar, Hac? Bekta?’? di?er erenlere tercih ediyorlard?. Bana verilen hak, Hac? Bekta?’?n, Yeni?eriler’in Pir’i oldu?u ve Yeni?eriler’in k?t? bir an? b?rakt???d?r. Bu a??klama, bana ?ncelikle biraz basit geliyor. Fakat bunun ?zerinde d?n???rken, bu bizi 16.y?zy?lda daha ?nceleri Osmanl? sultanlar?n?n yan?nda Bekta?iler’den yararlan?ld??? ayr?cal?kl? bir durumu yeniden d???nmeye itti.

Hac? Bekta?’a kar?? Trakya halk?n?n d??manca tutumu, bask?ya yani eski Osmanl? ?mparatorlu?u’na kar?? bir tepkinin ?nemini g?stermektedir.Ne olursa olsun, ?uras? a??kt?r ki gizemli varl??? taraf?ndan denetlenmi? ve y?nlendirilmi? olmas?na kar??n, ?zel bir kimli?e sahip olmayan bir halk dininin kar??s?nda buluyoruz. Bununla birlikte, bu gizemli varolman?n yararl? bir eylem oldu?unun bilinmesi gerekiyor. O, ba??bo? ayaklanmalardan ka??nd? ve kan d?k?lmelerini ?nledi.
_________________
Başa dön
Kullanıcının profilini görüntüle Özel mesaj gönder E-posta gönder

Önceki mesajları göster:   
Yeni başlık gönder   Başlığa cevap gönder     Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf? Forumu Forum Ana Sayfa -> Yazarlar - Makaleler Tüm zamanlar GMT +2 Saat
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)

 
Geçiş Yap:  
Bu forumda yeni başlıklar açamazsınız
Bu forumdaki başlıklara cevap veremezsiniz
Bu forumdaki mesajlarınızı değiştiremezsiniz
Bu forumdaki mesajlarınızı silemezsiniz
Bu forumdaki anketlerde oy kullanamazsınız


Powered by phpBB © 2001, 2005 phpBB Group
Türkçe Çeviri: phpBB Türkiye