Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf?  Forumu  Forum Ana Sayfa Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf? Forumu

( YOLUMUZ ?L?M , ?RFAN VE ?NSANLIK SEVG?S? ?ZER?NE KURULMU?TUR ! )
 
 SSSSSS   AramaArama   Üye ListesiÜye Listesi   Kullanıcı GruplarıKullanıcı Grupları   KayıtKayıt 
 ProfilProfil   Özel mesajlarınızı kontrol etmek için giriş yapınÖzel mesajlarınızı kontrol etmek için giriş yapın   GirişGiriş 

ALEVİ SÖZCÜĞÜNÜN ETİMOLOJİSİ

 
Yeni başlık gönder   Başlığa cevap gönder     Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf? Forumu Forum Ana Sayfa -> Alevilik ??retisi
Önceki başlık :: Sonraki başlık  
Yazar Mesaj
Atilla Yıldırım



Kayıt: 12 Ksm 2007
Mesajlar: 97
Konum: İstanbul

MesajTarih: Sal Ksm 13, 2007 2:28 pm    Mesaj konusu: ALEV? S?ZC???N?N ET?MOLOJ?S? Alıntıyla Cevap Gönder

ALEV? S?ZC???N?N ET?MOLOJ?S?

Alevi s?zc???n?n k?keni, Arap?a'd?r. Asl? “Ali”dir.

Ali; y?ce, ulu anlam?na gelen bir s?zc?kt?r ve tarihte Hazret-i Ali'nin kimli?i ile ?zde?le?mi? bir isimdir.

Alevi, Ali s?zc???ne, mensubiyet-aitlik-?zde?lik anlam? katan “-i” sonekinin eklenmesi ile olu?mu?tur ve dilbilgisinde t?remi? s?zc?kler grubundand?r.

Ali, s?zc???ne yanda?l?k, aitlik anlatan -i eki ulan?rken araya “-v-” kayna?t?rma sesi girer ve s?zc?k “Alevi” halini al?r.

Ayn? etimolojik durumu, Hamza s?zc???nde de g?rebiliriz. Hamza yanda?lar?, Hamza yolundan gidenler anlam?na gelen Hamzavi s?zc???nde de ayn? yap?sal durum olu?mu?tur. Bu ses de?i?imi, t?reme s?recinde benzer ba?ka kelimelerde bol bol g?r?l?r: “D?nya”dan t?retilen “d?nye-vi, “b?nye”den t?retilen “b?nye-vi”, “daire”den “dairevi”, “mana”dan “manevi” gibi...

Alevi s?zc???n?n bu etimolojisini bilmeyenlerle Alevi kavram?n? ?arp?tmak isteyenler, “Alevi”yi, “Alev” s?zc???ne ba?lamak yanl??l???na d??m??lerdir. B?ylece de Alevi s?zc???ne, “Aleve, ate?e tapanlar” anlam?n? vermeye ?abalam??lard?r.

Bu oyuna ba?vuran iki kesim olmu?tur. Birincileri, ge?mi?te Alevi d??manl???n? devam ettiren S?nni kesimden baz? yazarlar, s?zde bilimadamlar?d?r. Ne yaz?k ki s?zl?klere, ansiklopedilere bile bu yak??t?rma girmi?tir.

Di?eri ise Alevili?in Zerd??tl?kten ??kt???n? iddia eden K?rt k?kenli baz? angaje yazarlard?r. Alevili?in K?rt k?lt?r?n?n ?r?n? oldu?unu ileri s?ren Cem?it Bender ve benzerleri, tarihi ger?ekleri g?ncel siyasal ama?lar u?runa de?i?tirmeye ?abalam??lard?r.

Alevili?i K?rtlere ba?lamaya ?al??anlar, giderek onun Hazreti Ali ile bile ilgisinin olmad???n? iddia etmeye ba?lad?lar. Bu konuda, “Alisiz Alevilik” adl? (Faik Bulut) kitap yaz?ld?. Ge?mi?te Muaviye y?netimine ve zalim Abbasi halifelerine yaranmak i?in kitap yazan S?nni uleman?n eserlerini temel alan bu yazar, Hazreti Ali'yi karalamak i?in elinden geleni yap?yor. Ama?, Ali ile, ?slamla Alevili?in ba??n? kopartmak. Buna ba?l? olarak da da Alevili?in k?keninin “alev “ olabilece?ini iddia ediyor. (Age, s. 433)

Bu anlay??a bir ba?ka kanattan da destek gelmektedir. T?rkiye'de, Alevili?in Hazret-i Ali ile ve sonu?ta da ?slamiyet'le ilgisi olmad???n? iddia edecek kadar politikle?mi? ki?iler de ortaya ??km??t?r.

Bunlar, Alevi kitleyi dind??? bir ?izgiye ?ekmeye ?al??an grup?uklard?r. Onlar da Alevili?in Ali ile de?il alev ile ba?lant?l? oldu?unu iddia etmektedirler. “Alevilerin ba?? Kuran'a ba?l?d?r.” deyip bundan d?nenler (Nejat Birdo?an) “K?z?lba?l???n ?slamd??? ?zellikleri!”ni anlayamay?p “Alevilik ?slamd???d?r”a d?n??t?renler, bu gruptand?r. As?l ama?lar? dine kar?? m?cadele olan bu ki?iler, sonu?ta Alevileri karalamak i?in onlar? Aleve tapanlar gibi g?steren S?nni yobazlarla ayn? kampta bulu?mu? oldular.

Alevi Kavram?

Alevili?in tan?m? ?imdiye de?in akademik ?evrelerde d??tan, genellikle de mezhep kayg?s? g?d?lerek yap?ld?. Pop?list tan?mlamalarda ise siyasi kayg?lar ?iddetle etkili oldu. Tan?m?n ger?ekle b?t?nle?ebilmesi i?in Alevilerin kendilerini nas?l ifade ettiklerinden yola ??kmak gerekir.

Aleviler, kendilerini yaz?l? kaynaklar?nda nas?l tan?ml?yorlar? Bu sorunun cevab?, Alevi kavram?n?n ayd?nlat?lmas?nda en ?nemli ipucunu sunar.

Alevi yaz?l? kaynaklar? ?unlard?r:

1- BUYRUK'lar, 2- S?zl? k?lt?rden yaz?l? k?lt?re aktar?lan Alevi halk ozanlar?n?n dinsel ?iirleri 3- Menak?pnameler, 4- Vilayetnameler, 5- Cenknameler, 6- Tarihler –?slam Tarihi–

B?t?n bu kaynaklar tarand??? zaman ??kan Alevilik tan?m? ?udur: Alevilik “MUHAMMET AL? YOLU”dur.

Alevi yaz?l? kaynaklar?n?n en ?nemlisi, bu mezhebin ilmihali olarak haz?rlanan Buyruk'lard?r. Anadolu'da ve Balkanlar'daki Aleviler aras?nda de?i?ik yazmalar? bulunan buyruklar, Alevili?i en yal?n bi?imde Muhammet-Ali Yolu olarak tan?mlar. Bu tan?m ?iire, menak?pnamelere, vilayetnamelere bu bi?imde yans?r.

“Alevi” s?zc???, tarih i?inde daha ?ok “Ali evlad?ndan olanlar”? yani “Seyyidler”i anlatmak i?in kullan?lm??t?r. ?rne?in, Emevi y?netimine isyan eden Kufeliler i?in ?bn Hallikan, Alevi diyor (?bn Kesir, c.10, s.63)

Harun Re?it, 782 y?l?nda Ali soyundan gelen (Talibi) ?brahimo?lu Hasan'? ?ld?rtmek isterken Vezir Yakub'a, “?urada bir Alevi var, onun hakk?ndan gel!” diyor. (?bn Kesir, c.10, s.248)

833'te ?len Halife Memun, vasiyetinde, karde?i Mutas?m'a, “Alevilere iyi davran. ?yilik yapanlar?n iyili?ini kabul et, k?t?l?k yapanlar? ba???la ve onlara maa? ver.” demi?ti (?bn Kesir, c.10, s. 473)

9. Y?zy?l'da Mazanderan'da Aleviler bulundu?u vurgulan?rken, bunlar?n Alevi vatanda?lar de?il, Hazreti Ali soyundan gelenler oldu?u anla??lmakta idi. Eski tarih kaynaklar?nda bu s?zc?k genelde yukar?daki anlamda kullan?l?yordu.

Bu s?zc?k zaman i?inde hem Ali evlad?ndan olanlar? hem de onlara ba?l? kitleleri anlatmaya ba?lad?.

Anadolu'daki Alevi kitleler i?in resmi Osmanl? kaynaklar?nda Alevi nitelemesi kullan?lm?yordu. ??nk?, Alevi s?z?, Ali'ye ba?l?, onun yolunda giden anlam?na geliyor, bu da onlara dinsel bir sayg?y? zorunlu k?l?yordu. Osmanl? S?nni y?netimi Alevi kitlenin ideolojik deste?ini k?rmak i?in Alevi nitelemesini kullanmazken Alevilerin temsilcileri bu s?fat? 16. Y?zy?l'da a??k a??k kullan?yorlard?. ?rne?in Sivas'ta 1550'ler dolay?nda as?lan Pir Sultan Abdal, bir ?iirinde ??yle diyor: “Gidi Yezit bize K?z?lba? demi?/ H?seyniyem Aleviyem ne dersin”

?ah ?smail'in askerlerinin 12 dilimli k?z?l renkli k?lah takmalar? y?z?nden, Osmanl?, k?z?lba? s?zc???n? bunlar i?in kullan?yordu. Anadolu'daki Aleviler de ?ah ?smail'e sevgi duyduklar? i?in k?z?lba? s?zc??? hakaret/k?t?leme i?in kullan?lmaya ba?lanm??t?. Pir Sultan Abdal, bu k?t?lemele kar?? Alevi kitlenin tepkisini b?yle ortaya koymaktad?r.

Pir Sultan Abdal'dan bir y?zy?l sonra, Alevilerin Yedi Ulular diye and??? ozan k?mesinde olan Kul Himmet, a??k a??k Alevi kimli?ini dile getirir:

“C?mle bir m?r?ide demi?ler beli(evet)/ Tesbihleri (dualar?) Allah-Muhammed-Ali/Me?rebi H?seyni ismi Alevi/ Muhammet Ali'ye ??kar yollar?.”

Asl?nda yukar?daki d?rtl?kte Alevili?in tan?m?, felsefesi, ilkeleri, kayna?? ve duru? tarz? a??k?a ortaya konmaktad?r: Tan?m: Muhammet Ali yolu. Felsefesi: El ele El Hakk'a ilkesinden (Hazreti Muhammet'e ilk M?sl?manlar?n yapt??? Hudaybiye biatinden –kabul edi?– ilham alarak) yola ??karak bir ?ndere (m?r?ide) ba?l?l?k ve Allah-Muhammet-Ali ilkesini temel almak. Kaynak: Muhammet-Ali: Hazreti Muhammet'in risaleti ve Ali'nin velayeti; bunlar?n i? i?eli?i. Duru? tarz?: H?seyince... Yani zalime ba? e?memek.

16. Y?zy?l'?n sonlar?nda ya?ad??? san?lan Dervi? Mehmet yine K?z?lba?l??? a??k?a savunan ozanlardand?r: “Gidi Yezit bize K?z?lba? demi?/ Bah?ede a??lan g?l de k?rm?z?/ ?ncinme ey g?n?l ne derse desin/ Kuran'? derc eden dil de k?rm?z?”

18. Y?zy?l'da Bolulu Dertli, H?seyin a?k?na ve Kerbela hat?r?na kendisini kesmi? ve k?z?lba?l???n? yi?it?e hayk?rm??t?r. K?z?lba?l??a sahip ??kmak, bir onur ve bir duru? olarak Alevi kitle i?inde sayg?nl?k/hayranl?k kazanma yolu olmu?tur.

?ran'daki T?rkmenlerle ??kar ?at??mas?na girene kadar Osmanl? y?netimi Alevi kitleler i?in k?f?r ve hakaret i?eren a??klamalar yapm?yordu. ??nk? bu kitle Gaziyan-? Rum denilen Anadolu Gazileri'nin taban?n? olu?turuyordu. Balkanlar?n ele ge?irilmesinde Gaziyan-? Rum, ?rg?tl? Osmanl? ordusundan daha etkili oluyordu. ??nk?, bu kesimin i?inde yer alan Alevi babalar? (dedeler) H?ristiyan ikliminde serbest felsefe ile ?slam'? yay?yor ve Balkanlar?n yoksullar?, ezilmi?leri K?z?lba?l?k kanal?ndan M?sl?man oluyordu.

Osmanl?n?n kurulu? d?nemlerinde, Anadolu'daki a??r? Alevi kitleleri anlatmak ?zere “I??k taifesi” kullan?lan terimlerden birisi idi. Bunun yan? s?ra “Torlak”, “Abdal” “Kalender”, “Etrak”, “Terakime” gibi ifadeler de dikkat ?ekmektedir. “Etrak'in T?rk'?n” ?o?ulu oldu?u dikkate al?n?rsa, Alevilerle T?rklerin bir zamanlar e?le?tirildi?i bile anla??l?r. Zaten, Osmanl? Devleti'nde Alevilere kar?? k?y?m hareketi ba?lat?ld???nda, saraydaki devlet adamlar? ve ayd?nlar, Anadolu'daki T?rk n?fusu, “Etrak-i bi idrak: ?draksiz, ak?ls?z T?rkler” diye a?a??l?yordu. 16. Y?zy?l'a do?ru bu kesimleri anlatmak i?in “Raf?zi (Sapk?n)” terimi kullan?lmaya ba?lanm??t?. Saray alimlerince, dinsizleri anlatmak i?in kullan?lan “m?lhid” s?zc???n?n hedefi de genelde Alevilerdi.

Daha sonra devreye k?z?lba? nitelemesi girdi ve Raf?zi veya m?lhidle anlat?m?n keskinle?tirilmesi gereken yerlerde devletin tarih?ileri bu terimi kullanmaya ba?lad?lar.

Raf?zi (Alevi)

Tarih ve sosyoloji a??s?ndan bakt???m?zda Alevi teriminin ?slami?i bir anlat?m yolu oldu?u ortaya ??kmaktad?r.

S?nni kesimin yazd??? tarihler, mezhep kitaplar?, Alevi kesimin bu konuda yazd??? kitaplar, Avrupal? ara?t?rmac?lar?n yapt??? ?al??malar ve yorumlar hep bu a??dand?r. Ne ac?d?r ki g?n?m?z T?rkiyesinde, kendilerini Alevi g?steren kimi yazarlar, Alevilik i?in “dind???, ?slam d???” dediler. B?ylece de Alevilere dinsiz diyen ?eriat??/yobaz kesime koz verdiler, onlarla ayn? safta bulu?tular.

Halbuki ge?mi?te yaz?lm?? tarihler, mezhep kitaplar?, Alevili?in ne oldu?unu az ?ok ortaya koymu?tur.

S?nni din adamlar? ve yazarlar?, en eski zamanlardan beri Alevili?i incelemi? ve bunu kitapla?t?rm??lard?r.

Bu ?al??malarda Aleviler ya ?ii ya da Raf?zi olarak g?sterilmi?lerdir. Koyu S?nni tarih?iler, “sapk?n” anlam?na geldi?i i?in Raf?zi terimini ye?lediler. ?ia’y?; Ba?dadi, Razi, Nesefi gibi yazarlar Raf?zi diye tan?mlar. Bu anlay??ta olup 1037'de ?len Ebu Mansur Abdulkaahir el-Ba?dadi, Ravaf?z b?l?m?nde, Alevileri Raf?zi (sap?k) mezhep olarak kabul eder ama ?slam i?inde inceler. Bu S?nni yazar o zaman Alevilerin Zeydiyye, Keysaniyye, ?mamiyye olmak ?zere ?? kolu bulundu?unu belirtir ve bunlar?n alt basamaklar?n? da inceler (Bak: Mezhepler Aras?ndaki Farklar, s.26 vd.) El-Ba?dadi'den ?ok daha ?nce de bu konular mezhep kitaplar?na bu bi?imde girmi?tir.

En a??r? Alevi d??man? S?nni ulema bile Alevilerin alevle veya ba?ka bir dinle ilgisi oldu?unu ileri s?rmez. Gel g?r ki g?n?m?zde ?slam veya din d??manl???n? Alevileri kullanarak ya?ama ge?irmek isteyenler, tarihsel ve toplumsal ger?e?i g?rmezden gelmeye devam ediyorlar.

Caferilik

Aleviler, yaz?l? kaynak b?rakmamaya ?zen g?stermi?tir. Bunun sebebi de bu kaynaklar?n “su? nedeni” say?lmas?d?r. Osmanl? Devleti zaman?nda tespit edilenlerin gizli veya a??k olarak katledildi?i i?in, bu insanlar?n Alevi olduklar?n? belli edecek deliller b?rakmamaya ?zen g?stermesi normaldir. Buna kar??n s?zl? gelenek ?ok g??l?d?r. S?zl? gelenekte Alevili?i en iyi anlatan yer, cem t?renleridir. Alevilerin sanatsal ibadet bi?imi olan cemde, Alevilik, t?pk? Buyruk’larda anlat?ld??? gibi Muhammet Ali yolu olarak anlat?l?r. ?slam dininin kurucusu Hazret-i Muhammet ile onun Ehlibeyt'ini (Ailesini) olu?turan Hazreti Ali ve evlad?, bu inan?ta temeldir.

Alevi kitle, S?nni ?o?unluk kar??s?nda kendisini, Caferi olarak adland?rm??t?r. Bu Caferilik, g?n?m?zdeki ?ran ?ias? do?rultusunda kurgulanm?? olan Caferilik ile pek ilintili de?ildir. Ortak yanlar sadece Ehlibeyt sevgisi ve sayg?s?d?r. Aleviler, S?nni kesimin kendilerini ge?mi?teki baz? din bilginlerine ba?l? olarak “Hanefi, ?afii, Maliki, Hanbeli” olarak adland?rd?klar?n? g?r?nce, onlar da kendilerine imam olarak ?mam Cafer-i Sad?k'? temel alm??lard?r.

?mam Cafer-i Sad?k, 765'de hakk’a y?r?yen b?y?k bir d???n?rd?r. O, Hanefi mezhebinin kurucusu say?lan Ebu Azam'a da hocal?k yapm??t?r. ??te onun ad?, Alevilere mezhep kurucusu ad? olmu?tur. Caferilik, de sonu?ta Ehlibeyt'e ba?lanan sembolik bir isim olmu?tur.

Bir Alevi, mezhep a??s?ndan kendisini anlatmak isterse, “Caferiyim!” diyebilir. Yak?n zamanlara kadar k?ylerdeki Aleviler, S?nnilere kar?? kendilerini b?yle anlat?yorlard?.

Bu durumu 1920'lerde Besim Atalay saptam??t?. Bekta?ilik ve Edebiyat? adl? ara?t?rmas?nda (?lk yay?n? 1924) ??yle diyor: “Ger?ekte Anadolu Bekta?ileri (Aleviler) caferi Mezhebinden olduklar?n? a??ktan a???a s?ylerler. Mezhepte Caferi, tarikatte Bekta?i ve Alevi bulunduklar?n? itiraf ederler. (Ant Yay. s.13)”

Alevi kitlenin kendisini Caferi kabul etti?ini, Alevi-Bekta?i ozanlar? en a??k bi?imde dile getirmi?lerdir.

Alevi kitlenin T?rk?e etti?i dualarda da Alevilik, “Muhammet-Ali Yolu” olarak dile getirilir ve “Allah bizi Muhammet-Ali yolundan ay?rmas?n!” denilir.

?mam Cafer Buyru?u

T?rkiye'de Caferilik kurallar?n? i?eren ?mam Cafer Buyruklar? yay?nlanm??t?r. Bunlar Caferili?in ilmihali gibi d?zenlenmi?lerdir. ?mam Cafer Buyru?u ad?n? ta??yan kitaplar?n piyasada bulunanlar?, genelde ?ii ?ran kaynakl?d?r.

Anadolu Alevisinin kulland??? buyruklar, yazmalar halinde dedelerde ve k?y?n ileri gelen bir iki ailesinde bulunabiliyordu.

Bu buyruklar, ?ah ?smail Hatayi'nin ?iirlerinde anlat?lan Alevi/K?z?lba? ilkelerinin halk diliyle yaz?lmas?ndan olu?uyordu.

?lk kayna?? 15. Y?zy?l?n ortalar?na kadar giden buyruklara 20. Y?zy?l'a kadar s?rekli eklemeler yap?ld?. Bu eklemelerle buyruk zenginle?ti ama baz? yersiz bilgiler, b?l?mler de girdi. Bu anlamda buyruklar?n bug?n ay?klanmas? ka??n?lmazd?r.

Buyruklar? ilk kez g?n?m?z alfabesi ile Sefer Aytekin yay?mlad?. 1982'de asistan Fuat Bozkurt (Sivas'taki ?ah ?brahim Oca?? dedelerinden) dili sadele?tirerek bast?rd?.

Mehmet Yaman'?n bas?ma haz?rlad??? Erdebilli ?eyh Safi ve Buyru?u adl? ?al??ma ile Hakk? Sayg? taraf?ndan yay?mlanan “?EYH SAF? BUYRU?U ve Rumeli Babagan (Bekta?i) Erkanlar?” adl? ?al??ma bu t?r?n ilgin? ?rneklerindendir.

Buyruklar sadece T?rkiye'de de?il b?t?n Balkanlarda kullan?lm??t?r. Bug?n bile Bulgaristan, Yunanistan, Yugoslavya, Bosna, Arnavutluk gibi ?lkelerdeki Alevi kitlenin elinde b?lgelere az?ok uyarlanm?? buyruklar bulunmaktad?r.

Anadolu Alevisi'nin buyruklar?, Anadolu'da ve Balkanlar'da hatta Ege Adalar?nda olu?an bir ?slami muhalefet sentezidir. Bu sentezin i?inde b?y?k dinlerin t?m?nden insani ??eler yer al?r ama bunlar ulusal ?zle kayna?t?r?larak eritilir. Olumlu her ??eyi g?n?l rahatl??? ile benimseyen bu yakla??m nedeniyle Anadolu Alevili?i insanc?l/d?nyac?l/do?asal bir yap? kazanm??t?r.

K?rsal Kesimde Yay?lan Bir Mezhep

Alevili?in ge?mi?ine bakt???m?zda, S?nni teolojiyi ?ok geride b?rakan ??z?mlemelerden sonra bir felsefi doku olu?turdu?unu sapt?yoruz. ?slam dininin yorumlan???na derinlik katan, Kuran'?n Bat?ni anlam?n? ?ne ??kartan bu felsefe, geni? kitlelerce anla??lamad??? i?in az?nl?kta kalan gruplar?n daha fazla ilgisini ?ekmi?tir. Alevilik, ideolojik kayna??n? ?slam'?n “e?itlik?i, adalet?i, yoksuldan yana, zulme kar??, bar????, yumu?ak” dokusundan alm??t?r. Bu doku, ?slam'?n ortaya ??k?? s?recindeki temel dokudur.

Bizans ?mparatoru Herakl, Suriye'de Gazze'de aralar?nda Ebu S?fyan'?n da bulundu?u baz? Araplar? ?a??r?r ve onlarla Hazreti Muhammet ?zerine konu?ur. Sorular?ndan birisi ?udur: “Ona ilkin kimler iman etti?”

Bu soruya Ebu S?fyan ?u ?ok belirleyici cevab? verir: “Zay?flar, miskinler, gen?ler ve kad?nlar tabisi oldu. Ya?l? ve kavminden ?eref sahibi olan kimse ona inanmad?” (Buhari, C.V, s.585)'

??te Alevili?in b?t?n temeli, ba?lang??taki bu ezilen kesime dayanan ?slam anlay??? olmu?tur. B?t?n tarih boyunca da ezilenlerin bilin?li kanad? ?slam'a bu kap?dan (Alevilik) girmi?tir. Bu y?zden ?slam ?lkelerinde Alevilik yoksul katmanlar?n mezhebi haline gelmi?tir. Bu ?zelli?i ile y?netim kesimine tepkinin de potansiyel g?c? haline d?n??en Alevilik egemen mezhep taraf?ndan reddedilmi? ve “bat?l” say?lm??t?r.

Yeralt?na itilen Alevilik b?ylece varl???n? S?nni kar??tl??? ?zerine bina etmek zorunda kalm??t?r.

Anadolu'ya T?rkistan-Horasan-?ran ?zerinden gelen Alevi ?slam, bu topraklarda ?sna-i A?eriye (12 ?mamc?) kol olarak ya?am?? ama 7 ?mamc? Alevilikten (?smailiye) de felsefi anlamda kuvvetle etkilenmi?tir.

Anadolu'da Aleviler, ?zellikle Erdebil Tekkesi'nin (Safiy?ddin-i Erdebili Yolu) etkisinde kalm??lard?r. Anadolu Alevisinin ?zerinde Hac? Bekta? Veli'nin ve Bekta?ili?in etkisi, san?lan?n aksine azd?r. Hac? Bekta? Oca?? da Anadolu'daki ocaklardan yaln?zca birisidir ama ba?l?lar?n?n say?s? herhangi bir ocaktan biraz daha fazlad?r. Alevili?in devlet kat?nda illegal olmas?, Bekta?ili?in yar? resmi hale gelmesiyle Bekta?i ?elebilerinin ?nemi art?nca talip say?lar? da artm??t?r.

Anadolu'da Alevili?in ?ekillenmesinde belirleyici olan Erdebil tekkesi (?ah Safi Tekkesi –Aleviler’de ?eyh terimi kullan?lmaz, din b?y?kleri manevi d?nyan?n padi?ah? kabul edildi?inden onlara ?ah denir.) Alevi ibadetinin temelini olu?turan cemin kurallar?n? da kesin olarak belirlemi?tir. Cemle ilgili terimlerin ?ah ?smail'in (?ah Hatayi) ?iirlerinde ilk kez net bi?imde ortaya ??kmas?n?n sebebi de budur.

Erdebil Tekkesi ?nderi ?ah ?smail'in ?ran'da bir T?rk devleti kurmas? ve bu i?i de T?rk boylar?na dayanarak yapmas? ?zerine Anadolu T?rk?, y?z?n? ?ran'a ?evirmi?, Osmanl? T?rk? ile ?ran Safevi T?rk?'n?n siyasal rekabeti sonucunda Anadolu'daki Aleviler tarihte e?i az g?r?len katliama u?ram??t?r. Bu katliamlar?n fetvas?n? ?bn Kemal, M?fti Hamza, Ebussuud Efendi gibi din adamlar? vermi?ler ve Alevileri m?lhid ilan ederek ?ld?r?lmelerini istemi?lerdir. ?llerdeki Aleviler ?nce defterlere kaydedilmi?, sonra da bu listede bulunanlar ?ld?r?lm??, o defterler de d?r?l?p y?rt?lm??t?r. Defterini d?rmek terimi, Alevi katliamlar?n?n bir ac? hat?ras? olarak dilimizde h?l? ya?amaktad?r.

?zel K?yler

Bu fetvalar?n yaratt??? k?r?m sonucu Aleviler kendilerini s?k? bi?imde gizlemeye ba?lam??t?r. Bu gizleme, k?rsal b?lgelerde Alevilerden olu?an k?ylerin do?mas?yla sonu?land?. Kitlesi t?mden Alevi olan bu uzak yerle?im alanlar?, g?? ko?ullarda ya?ama sava??n?n verildi?i birer kom?nal birim haline geldiler. Bu k?ylerde, hemen hemen Peygamber Hz. Muhammet'in hayal etti?i bir ya?ama bi?imi olu?turuldu.

D??a kapal? olan bu ya?ama bi?iminde ?nderlik Alevi dedelerindeydi. Dedeler, k?yde Ehlibeyt'in ya?ayan ?rnekleri olarak adaletin sa?lanmas?nda, sosyal dayan??man?n kurulmas?nda, yard?mla?mada hakem ve yarg?? rol?n? ?stlendiler. M?sahiplik sistemi ile zorunlu karde?lik sistemi getirildi. B?ylece Medine'de karde? olan Muhammet ile Ali'nin tavr?, Anadolu Alevisini bir arada tutan ?rnek oldu.

Bu ya?ant?, kesinlikle Kuran'dan onay alan bir ya?ant?yd?. Aleviler ge?mi?te kendilerini, “Ger?ek M?sl?man biziz” c?mlesiyle anlatm??lard?r. Bug?n g?ncel kayg?larla veya S?nnili?e tepki olsun diye ?slamla S?nnili?i e? g?ren bilimd??? bak?? nedeniyle Alevili?in ?slam'a ve dolay?s?yla Kuran'a ba?l? olmad??? iddias? bir bohem grup?u?un iddias? olmaktan ?teye gidememektedir.

Bu iddialar?n kaynaklar? da oryantalistlerdir.

Alevili?in D?rt Dire?i

Hazreti Ali'nin ya?am bi?imine ve d???ncelerine ba?lanarak Hazreti Muhammed'e uzanan Alevili?e etki eden di?er ?slami ??eler, d?rt b?y?k ki?iden kaynaklanm??t?r. Bunlar, AnadoluAlevilerince “dar” makam? kabul edilmi?lerdir. Dar, Allah'?n huzurunda durmak, candan ge?mek demektir.

Ad?na dara durulan bu d?rt ki?iden birincisi Hallac-? Mansur'dur. Mansur, Maliki Kad?s?’n?n verdi?i fetva ile derisi y?z?lerek ?ehid edilmi? b?y?k bir sufidir. As?l ad? H?seyin olan ve 921 y?l?nda Ba?dat'ta can veren Mansur dar?nda ayakta iken sa? el kalbin ?zerinde sol el yandad?r.

Anadolu Alevileri’nin dara durduklar? di?er isim ise Fazlullah-? Hurufi'dir. 1394 y?l?nda ?ran'da Al?nca Kenti'nde Timur taraf?ndan ast?r?lan Fazlullah ad?na Fazl? dar?na durulur. Bu darda sa? el kar?n ?st?nde e?ilmek gerekir.

???nc? dar ise Nesimi dar?d?r. Nesimi 1417 y?l?nda Haleb'de derisi y?z?lerek ?ehit edilmi? bir Alevi dedesi idi. Bu b?y?k ozan ad?na yap?lan dar ise, diz ?st? oturup elleri diz ?zerine b?rakmak bi?imindedir.

D?rd?nc? dar ise Ehlibeyt'in annesi Fat?ma ad?na yap?l?r. Ayakta, sa? ayak ba?parma??, sol ayak ba?parma??n?n ?zerine gelecek bi?imde bir sayg? duru?udur. (Bak: ?inasi Ko?, Allah ?nsanlardan Ne ?stiyor, s. 109 vd.)

G?r?ld??? gibi bu sayg? duru?u, ?slam d?nyas?nda mazlumlu?u temsil eden, fikri temsil eden, muhalefeti temsil eden ki?iler ad?na yap?lmaktad?r.

Bu durum, Alevi fikriyat?nda temeldir.

Gel g?r ki, Alevili?i geleneksel yolundan ??kartmak i?in, “bilimcilik” yapar g?r?nerek Alevi ulular? karalanm??, k?t?lenmi?, bunlar?n yerine ba?ka isimler ge?irilmeye ?al???lm??t?r. Kendisini Alevi g?sterenlerin yapt??? bu sapt?rma, s?radan insan?n kafas?n? kar??t?rm??t?r. ?u iddia bu sapt?rmalar?n ?rneklerinden birisidir: “T?rkmen ereni Sar? Salt?k ile K?rt d???n?r? ?ehabettin Suhraverdi Maktul'?n ?abalar? ve ??retileridir Alevili?in temel ta?lar?. (Nejat Birdo?an, Anadolu ve Balkanlarda Alevi Yerle?mesi, s. 9”

Biraz tarih bilenler buradaki ?arp?tmalar? derhal anlar: Alevilikte Sar? Salt?k, T?rkleri ilgilendiren bir erendir o kadar. Onun, 13. y?zy?lda ya?ad???n?, Hac? Bekta? Veli'nin ??rencisi oldu?unu biliyoruz. Bu ki?i nas?l olur da Alevili?in temel ta?? say?l?r?

Suhreverdi Maktul ise bir d???nce ?ehididir ve ?slam d?nyas?nda ayd?nlanmac?l???n ?nderlerinden birisidir. Bu d???n?r Alevilik i?in felsefi anlamda dolayl? bir kaynak say?labilir. Onun temel ta? olma gibi bir konumu yoktur. ??nk?, Suhreverdi Maktul, 1191 y?l?nda ?ehit edilmi?tir. Bu tarihte Alevilik ?oktan olu?mu?, b?t?n ?slam d?nyas?na yay?lm??t?.

Suhreverdi'nin K?rt oldu?u iddias? ise hi?bir belgeye dayanmaz. Yazar?n bu g?r???, 1990'lar T?rkiyesinde pop?lerlik kazanan K?rt??l??e kan?t yaratma, K?rt milliyet?ilerine ?irin g?z?kme arzusundan kaynaklanm?? olsa gerekir. Suhraverdi ile ilgili en temel kaynakardan birisi olan ?slam Ansiklopedisi (Maddeyi yazan: S. Van Den Bergh), Suhraverdi i?in, “Ailesi, ?ocukluk ve ilk tahsil hayat? hakk?nda bilgi yoktur (Cilt 11, s.89) diyor. Peki nas?l oluyor da bu ki?i bir anda K?rt yap?larak Alevili?in temel ta?? haline getiriliyor?

Bug?n Alevi toplumu i?te b?yle ?a??rtmacalar, ?arp?tmalar aras?nda ger?ek Alevili?i bulmaya ?al??maktad?r.

Alevi Fikrini Yaratan Okullar

Alevi fikriyat?n?n olu?mas?nda temel olan okul, Irak'taki Kufe okuludur. Ger?i Kufe halk? Hazreti Ali de dahil Ehlibeyt ailesine ikide bir ihanet etmi?tir ama ?slam i?inde egemen kesime direnme fikri, Kufe'de ye?ermi? ve hemen M?s?r'a s??ram??t?r. M?s?r halk?n?n ?o?unlu?u ba?lang??ta Alevi iken zamanla bu durum tersine d?nm??t?r.

Kufe kaynakl? isyanlar, gerek Emeviler d?neminde gerek Abbasiler ?a??nda s?rekli olarak g?r?lmektedir. Buradaki Aleviler, 683'ten itibaren Tevvebin hareketini yaratarak Emevi devletini b?y?k sars?nt?lar yaratm??lard?r.

?st?ne ?stl?k buras? Hazreti Ali'nin ba?kenti olarak, muhalefet merkezi kimli?ini de kazanm??t?r.

Kufe'de kullan?lan Kuran'?n da Osman kuran?na uymamas?, bu muhalefet hareketinin bir yans?mas? olmu?tur.

?kinci b?y?k okul ise Horasan b?lgesi ve Me?hed'dir.

Me?hed, Alevilerin 12 ?mam diye kabul etti?i imamlardan sekizincisi olan ?mam R?za'n?n makam?d?r.

Emeviler d?neminde b?y?k bask?lar g?ren Ehlibeyt ?yeleri, kendilerini ya Kufe'ye ya da Farsl?lar?n ve T?rklerin bulundu?u b?lgeye do?ru y?nlendirmi?lerdir. Kufe'nin Arap y?netim merkezine yak?nl??? ve s?k? kontrol?, buray? bar?nma alan? olmaktan ??kart?nca, Ehlibeyt do?uya y?nelmi? ve Horasan, hatta T?rkmenistan topraklar?nda ya?ama alan? aram??lard?r.

Bu y?zden daha sonraki y?zy?llarda T?rklerin aras?nda Ehlibeyt soyundan aileler g?r?lmeye ba?lanm??t?r. ?mam R?za da fikrini yayabilmek i?in T?rklerin aras?na do?ru gitmi? ve Me?hed'de Hakk’a y?r?m??t?r.

Horasan'?n ikinci ?zelli?i ise, Horasan Erenleri'ne kaynakl?k etmesidir. T?rkler, Horasan b?lgesinde Ehlibeyt fikriyat? ile kar??la?m??lar ve bundan etkilenmi?lerdir. Horasan merkezli okulun yeri Me?hed olmu?, burada ders g?r?p Alevili?i benimseyen T?rk ?nderleri, Bat?'ya do?ru gitmi?ler ve Anadolu'da da Horasan erenleri olarak kabul edilmi?lerdir.

Horasan'a kutsall?k katan, ?mam R?za'd?r.

Horasan T?rklerin ve Farsl?lar?n ortak mekan? olarak Arap emperyalizmine direni?in de olu?tu?u bir aland?r.

Buras?, ayn? zamanda Arap emperyalizminin do?udaki en ?nemli merkezinin (?rne?in Merv) bulundu?u bir b?lgedir.

Araplar ?ran'?, T?rkmenistan ve T?rkistan'? ya?malamak i?in burada ?stlenmi?lerdir.

Buna kar??n T?rk ve Fars halklar? birle?erek Arap muhalefeti ile ciddi bir g?? olu?turdular ve 750 y?l?nda Emevi devletini bu g??ler y?kt?lar. Eba M?slim'in de Horasanl? oldu?u d???n?l?rse, buradan gelen insanlar?n “eren/evliya” kabul edilmelerindeki anlam daha da ayd?nlan?r.

Horasan'la birlikte an?lan di?er bir Alevi okulu da ?ran'?n Kum Kenti'nde geli?mi?tir. Kum Kenti, ?mam R?za'n?n k?zkarde?i Hazreti Masume'nin yatt??? makamd?r. Kent bu y?zden Aleviler taraf?ndan t?pk? Me?hed gibi kutsal kabul edilmi?tir.

Kum Kenti bug?n de ?ia'n?n temel okullar?n?n bulundu?u bir merkezdir. ?ran ?slam devrimini kuran ideoloji de bu kentte olu?turulmu?, sonra ?lkeye yay?lm??t?r.

Alevili?in en son b?y?k okulu ise Erdebil'de ortaya ??km??t?r. ?eyh Safiy?ddin isimli bir alimin burada olu?turdu?u okul 15. Y?zy?l?n bitiminde ?ran'da b?y?k bir Alevi devletinin do?mas?na yol a?m??t?r. Anadolu'yu etkileyen as?l okul i?te Hazar'?n g?neyindeki T?rk kenti Erdebil'de ortaya ??kan bu okul olmu?tur.

Baba, Ana-Baba Alevi Olmazsa Kural?

Muhalif oldu?u i?in ezilen Aleviler, k?rsal alana ka?arak ya?ama olana?? buluyorlard?. K?rda, kendi i?inde b?t?n ama d??a kapal? bir hayat tarz? geli?tiren Aleviler aras?nda ekonomik farkl?la?ma fazla derinle?emedi. ??nk? onlar g??ebelik ve k?yl?l?k grubunun alt basamaklar?nda ya?ad?lar (Reaya y???n?). Yoksulluklar?n? karde?lik d?zeni ile a?t?lar. ??eride s?k? bir disiplin kurdular. Osmanl? sistemine yakalanmamak i?in aralar?na ba?kas?n? almad?lar. B?ylece anas?-babas? bilinmeyenler, yani mezhep kimli?i belli olmayanlar Alevilerin aras?na giremedi. Bu durum y?zy?llar boyunca s?r?nce bir kural haline geldi. Sonu?ta da Alevilik ana babadan gelen bir kabul haline d?n??t? ve bu bir inan? kural? oldu. Ge?mi?te bu yoktu.

K?sacas?, bir ki?inin Alevi olabilmesi i?in anas?n?n babas?n?n alevi olmas? ?art?, siyasal/sosyal bask?dan do?mu? yapay bir durumdu.

Aleviler ?zerindeki yok edici bask? kalk?nca bu kural?n da de?i?mesi gerekiyordu. Ne yaz?k ki siyasal kural giderek bir mezhep kural? haline geldi?inden bunu yok etmek h?l? m?mk?n g?z?km?yor. Do?rusu, kendisini Alevi gibi g?ren herkesin Alevi olabilece?idir.

B?t?n bu s?k? disiplin, B?y?k toplum'a (S?nni Osmanl? Toplumu) bir kar?? duru?u ifade ediyordu. B?ylece kendi i?inde uyumlu olan k?y Alevili?i, savunma mekanizmalar?n?n ?al??mas? ?zerine yerle?ti ve “tepkici-ret?i –ama kendi i?inde gelenek?i– toplum psikolojisi ile ya?am?n? s?rd?rd?.

Devletin takibi s?rd? gitti. 1826'da Yeni?eri Ordusu'nun kald?r?lmas?ndan sonra yeni bir k?r?m dalgas? olu?tu ve ?nde gelen pek?ok dede ile dedebaba as?ld?. Hac?bekta?'ta postta oturan ve devletten icazeti bulunan Hamdullah ?elebi bile Amasya'ya s?rg?ne g?nderildi. Hac?bekta? Dergah?'ndaki Alevi kaynaklar yok edildi. Hamdullah ?elebi'nin Amasya'ya g?t?rd??? kitaplar da yand?(!)

Alevi S?nni Evlili?i

G?n?m?zde tart???lan konulardan birisi de Alevi ile S?nni'nin evlenip evlenemeyece?idir.

Bu konudaki olumsuz ?nyarg?, di?erleri gibi ge?mi?te olu?mu?tur. Osmanl? Devleti'nin iki halk kesimini birbirine d???rmek i?in devlet kanal?yla uydurdu?u yalan, T?rk toplumunun sosyal hayat?na b?y?k darbe vurmu?tur. Devletin oyununa gelen S?nniler Alevileri dinsiz, ahlaks?z g?rmeye ba?lad?lar ve onlardan uzakla?t?lar. Aleviler de onlara Yezit dedi ve horlad?. B?ylece k?z al?p verme bitti. Aleviler, k?zlar?n? S?nnilere verirlerse Alevi olduklar?n?n anla??laca??n? biliyorlard?. Bu y?zden Alevi-S?nni evlili?ini de mezhebe ayk?r? gibi g?rmeye ba?lad?lar. Evlili?i engelleyen siyasal nedenler b?ylece dinselle?ti.

Cumhuriyet kurulup e?itim yayg?nla?t?ktan sonra Aleviler, S?nnilerden k?z almaya ba?lad?lar. Bu konuda Alevi kesimin duydu?u hi?bir rahats?zl?k yoktur.

Gel g?r ki Aleviler, S?nni aileye k?z vermek niyetinde de?iller. Bu t?r evlilikler az ve ailelerin iste?i d???nda olan evlilikler.

G?n?m?zde bu evliliklerin yayg?nla?mas?n?n ?n?nde baz? engeller var:

Birincisi, S?nni kesimde, Aleviler i?in varolan olumsuz ?nyarg?. Bir Alevi k?z?n?n Alevileri dinsiz, ahlaks?z, pis sayan S?nni aileye gelin gitmesi, orada zamanla ciddi bir sorun ya?anaca??n? g?sterir.

?kincisi, k?z alacak ailenin d???nce ve demokrasi anlay???... Alevi k?zlar?, nisbeten daha ?zg?r bir ortamda yeti?mektedir. Bu k?zlar?n gittikleri evlerde bask? alt?na al?nmas? da ortaya problemler ??kart?r. Alevi k?z? alacak ailenin, ?ncelikle Alevi ger?e?ini kabul etmesi ve ?nyarg?lar?ndan kurtulmas? gerekiyor. K?sacas?, sosyal ve k?lt?rel ortam uygun olursa bu t?r evliliklerde bir kusur yoktur.

Anla??laca?? gibi, g?n?m?zde Alevi-S?nni evlili?inin ?n?ndeki sorun dinsel de?ildir, psikolojik, sosyolojik ve demokratik bir sorundur. Bu sorun da toplumun e?itilmesi ve demokratik e?itimin yayg?nla?t?r?lmas? ile a??labilir.

Cumhuriyeti Selamlama

Aleviler, Cumhuriyeti co?kuyla selamlad?lar. ??nk?, cumhuriyetle birlikte Osmanl?'n?n Alevilere y?nelik a??k zul?m-k?r?m politikas? sona ermi?ti. Bu sonucu yaratan Mustafa Kemal, Aleviler aras?nda neredeyse Mehdi-yi Sahibzaman olarak g?r?ld?. Dinin toplumu tek y?nl? ?ekillendirmesinin ?n?ne ge?ilmesini de Aleviler sayg?yla kar??lad?lar.

Cumhuriyet y?netimi, toplumu genel anlamda modernle?tirecek uygulamalar? y?r?rl??e korken dergah, tekke ve zaviyeleri de kapatt?. 1925 y?l?ndaki bu yasaklama ile ?eyhlik, dedelik, babal?k, dervi?lik, seyyitlik kald?r?ld?. B?ylece, Aleviler’in ve Bekta?ilerin geleneksel e?itim kurulu?lar?n?n kap?s?na kilit vurulmu? oldu. Halbuki sivil kurulu? olan Alevi-Bekta?i dergah ve tekkeleri, d?nemlerinin sosyaloji-teoloji ?niversiteleri gibiydiler.

Alevilerin cumhuriyetle birlikte nefes almalar? sa?lanm??t? ama toplumun laikle?tirilmesi u?runa Alevi ibadetleri de s?k? takibe al?nm??t?. Aleviler, cumhuriyet d?neminde de aynen Osmanl? d?neminde oldu?u gibi 1990'lara kadar cemlerini gizli yap?yorlard?. Cemevlerinin bulundu?u b?lgelere g?zc?ler (?avu?lar) dikiyorlar ve bir bask?ndan korunmaya u?ra??yorlard?.

G?zc? dikmek de Osmanl? devletinin bask?s?ndan kaynaklanm?? ve zamanla bir cem kural? haline gelmi?tir. Bu kural ile bir ki?inin Alevi olabilmesi i?in ana-babas?n?n da Alevi olmas? kural? ayn? s?re? i?inde olu?mu?tur.

Tekke ve dergahlar?n kapat?lmas?, Alevi cemlerinin jandarma takibine al?nmas?, –Saz ?almak bile yasakt?. Ali Ekber ?i?ek, ba?lamas?n?, 1950'lerde bir k?yden bir k?ye d??eklerin aras?na saklayarak ka?n?yla g?t?rd???n? anlatm??t?r.– dedelerin g?revlerini yapamaz hale getirilmesi, geleneksel Alevili?in ??kmesine yol a?t?.

Ekonomik Farkl?la?ma

Geleneksel Alevili?in ??kmesine yol a?an en ?nemli etkenlerden birisi de k?rlarda artan n?fus sonucu ?ehirlere ak?nd?r. Kentlerdeki sanayile?meyle birlikte k?r yoksulu Aleviler b?y?k ?ehirlere akt?lar. K?yler bo?ald? ve bu s?re? h?l? s?r?yor. Bu arada ?ehirlerin ?evresinde Alevi gettolar? olu?tu. 1950'lerde h?zlanan ?ehirlere g?? olay?, k?y Alevili?ini a??nd?r?rken “?ehir Alevili?i” dedi?imiz bir yeni durum yaratt?.

?ehirdeki Aleviler zaman i?inde ekonomik y?nden farkl?la?t?lar. Alevi kesim i?inden ticarete at?l?p iyi para kazanan ve i?i sanayicili?e ula?t?ran insanlar ??kt?lar. Bug?n ?ehirlere bakt???m?zda Aleviler ?? ana grupta ayr??m?? g?r?yoruz:

1- Sanayici ve t?ccar kesimi

2- Esnaf kesimi

3- ???i-memur kesimi

Sanayici, t?ccar ve esnaf kesimi, ?ehirlere entegrasyondan yana tav?r tak?n?yor. Bunlar?n S?nnilerle uzla?ma arayan ?abalar? dikkat ?ekiyor. Ve bu kesim, ?slam dininin temel ilkelerine vurgu yaparken pratike ?nem vermemek gerekti?ini dolayl? olarak ifade ediyor. Bu yakla??m?n alt?nda ticari kayg?lar oldu?u a??k?a g?r?l?yor.

???i, memur gibi dar gelirli gruptan Aleviler ise gelenekselli?e daha fazla vurgu yap?yor. Bunlar, Alevili?in ayr? bir inan? anlay??? olarak yeniden yap?lanmas?n? istiyorlar. Bunlar kendilerini M?sl?man g?r?yorlar. ?te yandan bu gruptan S?nni kesime y?nelik dinsel ele?tiriler geliyor. S?nnilik ele?tirilirken genelde ?slam'a y?nelik ele?tiriler de ortaya ??kabiliyor.

Alevilik ad?na yap?lan ?al??malara, Alevilerin ekonomik farkl?la?mas?, zaman zaman ciddi engeller olu?turuyor. Alevi par?alanm??l??? bu y?zden a??lam?yor...

Siyasal Farkl?la?ma

“Yol bir, s?rek bin bir” –Alevi deyimi–

?ehirlerde yo?unla?an Aleviler, kentlerdeki siyasal par?alanm??l?ktan etkilendiler. Ge?mi?te, Ocaklara ayr?lmak y?z?nden fiili bir b?l?nm??l?k ya?ayan Aleviler, modern d?nemde bu par?alanm??l??? gelenek bask?s? kalk?nca ?iddetle canland?rd?lar. Bug?nk? ayr??mada “Yol bir, s?rek binbir” anlay???n?n izlerini g?rmek de m?mk?nd?r.

Solla Yolculuk

Aleviler, tek parti d?neminde umduklar?n? bulamay?nca 1950'lerde DP'ye y?klendiler ama bu partinin S?nnili?e s?k? vurgu yapmas? ?zerine CHP'ye ve 1960'lardan itibaren de sola y?neldiler. Sol, T?rkiye'de halkla ili?ki kurmada Alevi edebiyat?n? ve ya?ayan halk ozanlar?n? kulland?. Alevilerin geleneksel muhalefet tav?rlar? ve tepkicilikleri, solun hedefi ile uyu?um i?inde g?r?n?yordu. Bu y?zden, dinsel y?n? gizlenmi?, siyasal y?n? ?ne ??kart?lm?? bir Alevilik anlay??? filizlenmeye ba?land?. 1960'lar?n ortas?ndan ba?lamak ?zere T?rkiye solu, Alevili?in kavramlar?n? ve terimlerini, bir cemaate ?zg? olmaktan ??kart?p genelle?tiriyor, ulusalla?t?r?yordu. S?n?fla?man?n anlat?m?na ve propagandas?n?n yap?lmas?na buradan ciddi g?ndermeler yap?l?yordu.

Devlet bu durum kar??s?nda, ge?mi?te din sapk?n? sayd??? Alevileri bundan sonra d?zen sapk?n? olarak g?rmeye ba?lad? ve T?rkiye i?in tehlikeli ?? K'dan biri ilan etti (Kom?nizm, K?rt??l?k, K?z?lba?l?k). Bu d??lama, Alevileri kullanmak isteyenleri hakl? ??kard? ve modern d?nemlerin muhalefetiyle Alevilik birle?tirilmek istendi. ???i s?n?f? ile Alevilik bir g?r?lmeye ba?land?.

?ze Yolculuk

Buna tam ters y?nde cevap geldi pe?inden. Geleneksel Alevilikte dinsel a??rl?k ortadayken Alevili?i, laikli?i kullanarak ve sosyalizmi ara? yaparak dinsizle?tirmeye taban tepki g?sterdi.

??te 1980'lerin sonunda g?r?len Alevi kimli?ine d?n???n alt?nda ger?ekte bu istismar?n yaratt??? bir ciddi tepki de bulunmaktad?r.

Di?er etkilere gelince elbette k?reselle?menin ve ileti?im a??n?n yayg?nla?mas?n?n Alevileri ?ze d?nd?rmede ?nemli etkisi oldu. ?ki kutuplu d?nyan?n tekilcili?e y?nelmesi ve ?at??ma ortaman?n zay?flamas? da Alevilere k?resel bakman?n zarars?zl???n? g?sterdi. Sovyetlerin girdi?i ??z?l?? s?reci ile Alevilerin ?ze d?n?? s?recinin ?ak??mas? anlaml?d?r.

?ze d?n??te, Alevilerin ?ehirlerde yo?unla?malar? ve cemaat olduklar?n?n fark?na varmalar? da etkili oldu. ?st?ne ?stl?k, 1980'lerde irticaya ?d?n verilmi?, Osmanl? d?nemindeki sloganlar ortal??? kaplam??t?. Aleviler ister istemez kendi dinsel yap?lar?na d?nerek bu geli?melere kar?? ortak cemaat tepkisini g?stermek zaruretini duymu?lard?. ?te yandan ?ehirlerdeki Aleviler yava? yava? dinsiz bir ya?am?n insanlar? mutsuz etti?ini g?rm??lerdi. Toplumsal ?arp?kl???n g?nah?, onlar?n ?ocuklar?na ?dettirilmi?ti ??nk?. Art?k Aleviler ?ehirlerdeki ekonomik de?erlerden yararlanmak ve S?nniler kadar iyi ya?amak istiyorlard?. Bunu da kendilerine d?n??? ortakla?a yaratarak ba?aracaklar?na inan?yorlard?.

Bu olu?umu, 1989 y?l?nda T?rkiye'de ayd?nlar?n, sanat??lar?n, bilim adamlar?n?n imzalad??? Alevilik Bildirgesi dile getirdi. Almanya'daki Hamburg Alevi Derne?i ile taraf?m?zdan ortakla?a haz?rlanan bu bildirgede, “T?rkiye'de Alevi denilen milyonlarca insan ya??yor.” denilerek, Alevi ger?e?i ilk kez kamuoyuna bir bildirge ile a??klan?yordu. (?lgili b?l?m?ne bak?n?z.)

B?ylece, Alevi alt kimli?i, S?nni ?st kimli?ine kar?? art?k “Ben de var?m” diyordu.

Ama bu “Ben de var?m”?n ispat? olan Alevi sivil ?rg?tleri, siyasal par?alanm??l?ktan beslenerek olu?tular. ?imdi biraz daha belirgin olan bu olu?umlar be? grupta toplanabilir:

1- Alevili?in dinsel y?n?n? d??lay?p onun siyasal y?n?n? ?ne ?eken ve bir ideolojiye indirgeyen anlay??: Alevili?i, “Alevilik din d???d?r, Alevilik ?slam D???d?r, Alevilik ayr? bir dindir, Alevilik k?lt?rd?r, Alevilik ya?am bi?imidir” t?r?nden a??klamalarla dinin d???na ta??yan bu anlay?? en somut olarak Pir Sultan Abdal Derne?i'nde g?r?l?yor. Burada, sosyalizmin yerine oturtmak i?in Alevili?i dinsizle?tirmek gerekti?ine inananlar, laikli?i dinsizlik olarak g?r?p laiklik ad?na Alevili?in dinsel ?z?n? kabullenemeyenler, S?nnili?in tarihsel bask?s?na kar?? tepkisini, Alevili?i ?slam alan?n?n d???na ta??yarak vurgulamak isteyenler bir araya gelmi?tir. Alevili?e, geni? kitlenin inan? alan? olarak de?il de siyasal-sosyal eylem alan? olarak bakan bu anlay??, dar bir kadronun kontrol?ndedir. Kitlenin u?rad??? haks?zl?klara tepki g?stererek sempati kazanmaya ?al??an bu anlay??, ?slam'a ve Alevili?in bu boyutuna yapt??? sald?r? y?z?nden taban taraf?ndan d??lanmaktad?r.

2- Alevili?i sadece bir ?slam mezhebi olarak g?r?p onun sosyoekonomik y?n?n? ve muhalif ge?mi?ini dikkate almayan anlay??: Cem Vakf? gibi...

Bu anlay??, kentlerde S?nnilerle bir arada ya?amak isteyen Alevi ?st tabakas?n?n duygular?na terc?man olmaktad?r. Esnaf?n da ilgi oda??d?r.

3- Alevili?i ?slam i?in bir mezhep olarak g?rmekle birlikte onun tarihini, ge?mi?teki konumunu, siyasal-sosyal boyutunu da dikkate alan yakla??m: Bu anlay?? Alevi ayd?nlar?n?n ?o?unlu?unun yakla??m?d?r. Giderek daha fazla taraftar bulmaktad?r.

4- Alevilik ile ?ran ?iili?ini ayn? sayan anlay??: Bunlar, Anadolu Alevileri aras?nda taban bulamayan ?orum, ?stanbul, ?zmir gibi kentlerde ?ok az yanda? sa?lam?? bir anlay??? temsil ederler.

5- Alevili?i K?rt uygarl???n?n ?r?n? g?stermeye ?abalayan K?rt elitlerinin olu?turdu?u etnik kayg?lardan do?an bir gruptur ki T?rkiye'de taban? yoktur ve daha ?ok yurt d???nda yayg?nd?r.

Yurt D???ndaki Yap?lanma

Bug?n Avrupa'da ?? bu?uk milyon dolay?nda T?rk n?fusu bulunmaktad?r. Bunun en az bir milyonunun Alevi oldu?u tahmin ediliyor. Avrupadaki Aleviler genelde Alevili?i bir ?slam mezhebi olarak g?r?p onun tarihten gelen muhalif y?n?ne vurgu yapmak e?ilimindedirler. Yurt d???ndaki Alevi dernekleri yurt i?indekilerin yapt???ndan ?ok daha fazla Alevi din ibadetine ?nem vermektedir. Buna kar??n genel siyasal hava sosyal demokrat ve sol politikalar i?inde yer almak y?n?ndedir.

Yurt d???nda Alevi ?rg?tlenmesi, oradaki siyasal ve k?lt?rel ?zg?rl?k nedeniyle T?rkiye'den daha ?nce ba?lam??t?r. Bu nedenle Avrupa'da genel bir birlik, zay?f ba?larla bile olsa sa?lanabilmi?tir. Avrupa Alevi Birlikleri Federasyonu, ?u an Almanya, Fransa, Hollanda, ?svi?re, ?ngiltere, ?sve?, Danimarka gibi ?lkelerdeki Alevi derneklerinin b?y?k b?l?m?n? ?at?s? alt?na alm??t?r.

Almanya'da T?rkiye'den farkl? olarak PKK yanda?lar?n?n kurdu?u K?rdistan Aleviler Birli?i diye bir ?rg?tlenme daha vard?r. PKK'liler 1990'larda Alevilerin ?al??malar?n? ?iddetle engellemeye ?al??t?lar ama ba?aramay?nca kendileri bir ?rg?t kurdular.

Bu ?rg?tlenmenin Alevileri temsil etme ?ans? bulunmamaktad?r.

Devletin Tavr?

T?rkiye Cumhuriyeti h?l? T?rkiye'de Alevi varl???n? kabul etmemektedir. 1989'da haz?rlad???m?z Alevilik Bildirgesi'nin ilk maddesini bu y?zden, “T?rkiye'de Alevi denilen bir grup M?sl?man ya?amaktad?r.” bi?iminde d?zenlemi?tik.

Bu c?mle, y?zy?llard?r varl??? bilinen ama resmiyette kabul edilmeyen Alevi toplumunun bir hayk?r???d?r. Sanat??s?ndan siyaset?isine, i?adam?ndan sendikac?s?na, bilimadam?ndan yazar?na kadar T?rkiye'nin entelekt?el g?c?n?n kabul etti?i bu ger?e?i devletin kabul etmeye yana?mamas?, Alevi olgusunun niteli?ini ve de?i?imini b?rokrasinin kavramad???n? g?stermektedir.

Bu g?rmezden geli?te, cumhuriyet rejiminin h?l? kendisini g?vende hissetmemesinin etkisi de vard?r. “Her yerden tehlike geliyor, herkes bize d??man!” ?artlanmas?, devletin temel savunma g?c?n? bile tehlike olarak g?sterebilmektedir.

Cumhuriyet ideallerine en s?k? bi?imde ba?l? olan Alevilerin bu rejim i?in potansiyel tehlike kabul edilmesi, i?bar???n zedelenmesine yol a?an ciddi nedenlerden birisidir.

Bu yanl?? ili?kide devletin Alevi politikas?n?n siyasi r?zg?rlara ba?l? olarak de?i?mesi de vard?r. 1998 y?l?ndan ba?lamak ?zere, h?k?metler b?t?eden Alevi derneklerine pay ay?rmaktad?rlar. Bu sembolik rakamlar, Alevi varl???n? kabul edi?in i?aretleridir.

Gel g?r ki potansiyel tehlike olarak g?r?len bu kitlenin dinsel/k?lt?rel ama?larla dernek kurmas?na izin verilmemektedir. T?rkiye'de bir derne?in ad?nda “Alevi” s?z?n?n ge?emeyece?i, Ankara Asliye Hukuk Mahkemesi'nin 13 ?ubat (2002)’ta verdi?i bir kararla ortaya konulmu?tur.

Ne Kadar Alevi Var?

Alevilerle ilgili say?m yap?lmam?? olsa bile bunlar?n T?rkiye'de ?nemli bir n?fus olduklar?n? tarihi bilgiler ortaya koyuyor. Osmanl? Devleti'nin 1567 tarihli gizli bir belgesine g?re, o zamanki Anadolu n?fusunun k?rlardaki kesiminin ?o?u Alevidir. (Bu belgeler, kitab?n Osmanl? D?neminde Alevi Ba?kald?r?lar? b?l?m?ndedir.)

Ayn? bi?imde Mustafa Kemal Pa?a 26 Haziran'da Tokat'tan Konya Ordu Komutanl???'na ?ekti?i telgrafta, Tokat ve Amasya halk?n?n b?y?k b?l?m?n?n Alevi oldu?unu, bunlar?n Kurtulu? Sava??'na kazan?lmas? i?in Hac? Bekta?’taki Bekta?i dedesi ile (?elebi) ili?ki kurmak gerekti?ini belirtir.

1913'te T?rkiye'ye gelen ve daha sonra “Bekta?ilik Tarihi” adl? ciddi bir kitap yay?mlayan John Kingsley Birge'in, Alevi-Bekta?i n?fusu ile ilgili verdi?i bilgilerden (Sayfa 12-13) ??kanlar ?zetle ?yleydi: Bekta?iler, 1826'dan ?nceki say?lar?n? yedi milyon olarak hesaplarlar. 1933'te, imparatorluk d?neminde K?z?lba?lar hari? yedi bu?uk milyon Bekta?i ya?ad??? ileri s?r?l?r.

1668'de bat?l? g?zlemci Paul Rycaut, ?stanbul'da edindi?i bilgilere dayanarak ?mparatorlukta, Hac? Bekta?'?n milyonlarca taraftar?n?n oldu?unu, bunlar? yok etmenin imkans?z bulundu?unu yazar.

Besim Atalay 1924'te o zamanki K?z?lba? n?fusu 1,5 –bir bu?uk– milyon civar?nda g?steriyor. Birge bu rakam? “herhangi bir g?zlemcinin verdi?i en k???k rakam” olarak niteliyor. Bu say?ya do?udaki Aleviler dahil de?ildir. Ge?mi?e ili?kin bu rakamlar, T?rkiye'de bug?n 70 milyonu bulan genel n?fus i?inde Alevilerin 15 milyonluk kitle olu?turduklar?n? kan?tlayabilir. T?rkiye'deki Alevi n?fusu ?u gruplar olu?turmaktad?r:

1- Anadolu Alevileri: Bunlar ana k?tledir. Say?lar? en az 12 milyonu bulmaktad?r. Bunlar, Balkanlardan tutun da Ad?yaman'a kadar uzanan co?rafyada, ocaklara ayr?larak ya?ayan T?rk k?kenli Alevilerdir.

2- Nusayriler: Bunlar?n i?yap?s? da Anadolu Alevilerine benzer. ??ed?n?k ve Ehlibeyt ba??ml?s? Nusayriler yo?un olarak Hatay, Adana, Mersin illerimizde ya?amaktad?rlar. B?y?k kentlerde de bulunan Nusayrilerin n?fusu iki bu?uk milyon dolaylar?ndad?r. Bunlar ?o?unlukla Arap k?kenli Alevilerdir.

3- Azeri Caferiler: Yo?un olarak Kars ve I?d?r ile ?stanbul ve ?zmir'de bulunuyorlar. T?rk k?kenli bu Caferiler, ibadette ?ran ?ias?'na benzerler. N?fuslar?n?n 500 bin dolaylar?nda oldu?u san?l?yor.

4- Dedebabac? Bekta?iler: Bunlar kentlerde ya?ayan Bekta?i tarikatine ba?l? Alevilerdir. N?fuslar?n?n 50 bini buldu?u san?l?yor. Bunlar daha ?ok b?rokratlar ve kent esnaf? aras?nda yay?lm??lard?r.

?o?unluk Bask?s?

Bu kadar fazla olan ve ?lkenin her yan?nda ya?ayan Alevilerin varl???n?, cumhuriyet resmen kabul etmi? de?ildir. Bu g?rmezden gelme, cumhuriyet b?rokrasisinin S?nni karakterini ve Osmanl? zihniyetini g?steren ilgin? bir tav?rd?r. Osmanl? Devleti y?k?lm?? ama onun Alevilerle ilgili tavr?, yumu?at?larak cumhuriyet’te de s?rd?r?lm??t?r. Bu durum Alevi toplumu i?inde de?i?ik s?k?nt?lar?n do?mas?na yol a?maktad?r. Sosyologlar?n tespiti ?u y?ndedir:

“S?nni ?o?unluk (B?y?k Toplum) Alevi-Bekta?i Sektizmini (K???k Toplum) denetim alt?na alm??t?r. B?y?k Toplum Kar??s?nda g??s?z ve zay?f d??en K???k Toplum daha fazla yara almamak, kimliklerini yitirmemek nedeniyle i?e d?n?? s?reci ba?latm??, adeta gizli cemaatler haline d?n??m??lerdir”

“B?y?k Toplum'un itmesi, merkez olarak ?evreye ??pheci yakla?mas?, otokton felsefenin onar?m?na gitmeyi?i, sosyal ??z?m yollar?n? aramamas?, k?klerden ayr?lan her t?rl? sapmalar? ??z?mlemeyi entegrime d?n??t?rmesi ile Alevi olgusu d??lanm??t?r (Orhan T?rkdo?an: Alevi Bekta?i Kimli?i, s.525)”

Prof. T?rkdo?an'?n yukar?daki saptamalar?, fevkalade isabetli olmas?na kar??n, eskiden iyi olan bir durumun sonradan bozuldu?u yorumuna da a??k oldu?undan eksik kalmaktad?r. T?rkiye'de devletin B?y?k Toplum ad?na bu yakla??m?, Osmanl?'dan beri devam eden durumun cumhuriyete uyarlanmas?ndan ?te bir ?ey olmam??t?r.

Alevilerin g?n?m?zde siyasal nedenlerle par?alanm?? olmalar? devletin i?ine gelmektedir. 55. H?k?met'in Ba?bakan Yard?mc?s? B?lent Ecevit'in, kendisinden Aleviler i?in talepte bulunan bir gruba, 1997'de, “Siz ?nce birle?in de bize –devlete– ?yle gelin” demesi, Alevilerin bu pozisyonlar?n?n onlar?n hakl? isteklerini reddetmede ne kadar k?t? bir sebep yaratt???n? ortaya koymaya yeter.

Devlet, bug?n Alevilerin g??l? ve birle?ik bir cemaat haline gelmesini engelleyecek her t?rl? ?nleme izin vermektedir.

Devlet bu redci ve tek?i (S?nni) anlay???n? inatla s?rd?r?rken Aleviler, kendi varl?klar?n? resmile?tirmeye ?al???yorlar. Din derslerinin kald?r?lmas?, kald?r?lmaz ise Alevili?in de okullarda okutulmas? –ki, bu durum S?nni ?o?unluktaki olumsuz ?artlanmalar?n k?r?lmas? i?in ?ok ?nemlidir– Diyanet ??leri'ne b?t?eden pay ayr?ld???na g?re Alevilere de n?fuslar? oran?nda pay ayr?lmas?, devlet televizyonlar?nda S?nnilik kadar Alevili?in de tan?t?lmas?, Diyanet ??leri’nin kald?r?lmas?, din derslerinin zorunlu olmaktan ??kart?lmas? gibi istekler resmile?me giri?imlerinin uzant?lar?d?r. Cumhurba?kan? S?leyman Demirel'in her y?l Hac?bekta?'ta konu?mas?na kar??n, devletin bu toplumu h?l? g?rmezden gelmesi, resmi anlay???n ne kadar tekelci oldu?unu g?steren ac? bir ?rnektir.

B?t?n bu redci tavr?na kar??n, devlet, Alevileri i?ine geldi?inde kendi de?erlerinin bek?ili?ine soyundurmaktad?r. T?rkiye'de radikal dincili?in hortlad??? d?nemlerde, “Laikli?in g?vencesi Aleviliktir” s?z?n?n sebebi budur. Devletle bar??mak isteyen Aleviler bu c?mleyi gururla s?ylerken fedai gibi kullan?lmak istenildi?inin ge?mi?te fark?na bile varam?yordu. Zahmette e?it, nimette d??lanan Alevi, bunun fark?na varmak ?zeredir.

?te yandan, Alevi toplumu g?n?m?zde, resmi ayr?mc?l?k y?z?nden devletin y?netim kadrosundan d??land???na inanmaktad?r.

S?nni ?o?unlukla ?li?kiler

?ehirlerdeki Alevilerin en b?y?k s?k?nt?lar?ndan birisi de S?nni ?o?unlu?un Alevilere y?nelik su?layan/karalayan/ a?a??layan ?nyarg?lar?d?r.

?ehirle?me ile birlikte kentlerdeki Alevili?in pozisyonu “?ehir Alevili?i” diyebilece?imiz yepyeni bir durumu dayatt?. K?ylerde ?o?unlu?u olu?turan homojen Alevi yap?, kentlerde az?nl??a d???p yine gizlendi.

Bu arada, e?itim kurumlar?n?n tek?i ve su?lay?c? yap?s? s?r?yordu. S?nni halk?n kafas?nda Alevilere kar?? Osmanl?lar zaman?nda uleman?n ve hocalar?n olu?turdu?u olumsuz yarg?lar ya??yordu.

G?n?m?zde bile bu durumun ?iddetle ya?and???n? anketler ortaya koyuyor. ?niversite ??rencileri aras?nda yap?lan bir anket durumun ne kadar ac? oldu?unu g?steriyor. “Alevilerin mum s?nd? yapt???na inan?yor musunuz” bi?imindeki bir soruya ?niversite ??rencilerinin y?zde 50'si “Evet” cevab? veriyor. (Orhan T?rkdo?an, Alevi Bekta?i Kimli?i, s.356.)

Bu anketten ??kan sonu?lara g?re S?nni okumu? gen?li?in Alevilerle ilgili kal?p yarg?lardan baz?lar? ?unlar:

*Mum s?nd?r?rler. *Seyyitleri veya ahundlar? istedi?i han?m? yanlar?na alabilir. *Dinde ikilik ??kar?rlar. *Namaz k?lmazlar, i?ki i?erler. *Gus?l aptesti almazlar. *Camiye gitmezler. *??lerine kapal? ve gizli ya?arlar. *Ensest yaparlar (Cinsel ili?kide serbestlik). *Ahlaks?zd?rlar. *Pistirler. *Materyalisttirler. *Bir H?ristiyandan ?ok daha g?? M?sl?manl??? kabul ederler. (Ad? ge?en eser, s.356)

Bu kal?pla?m?? yarg?lar eskilerde ?retilip kitlelere aktar?lm??, kabul ettirilmi?tir. Onlardan da ku?aktan ku?a?a ge?mi?, bug?nlere gelmi?tir. Y?ksek ??retimdeki S?nni gen?lik b?yle d???n?yor ise s?radan S?nni vatanda??n Aleviler hakk?nda neler d???nd??? Alevi kitle i?in elbette yaralay?c?d?r.

B?yle bir bask? kar??s?nda gizlenen ?ehirdeki Aleviler kendi yollar?n?n kurallar?n? unuttular. Dedelik, taliplik ili?kisi hemen hemen bitti. M?sahiplik( karde?lik) d?zeni yok oldu. G?rg? (cem) yap?lamaz oldu. Dergah? kapat?lan, sivil kurumlar? ve e?itim kurumlar? bulunmayan Alevilik neredeyse nostalji haline geldi.

Ama Alevilik “Ehlibeyt sevgisinden can alan” bir kalp ?arp?nt?s? olarak derinlerde duruyordu. Ayr?ca, Alevili?in yaratt??? insan ili?kileri ve genel k?lt?r, ailelerde, i?eride az ?ok devam ediyordu.

Kentlerde ?aresiz kalman?n yaratt??? bunal?m da Alevileri kendi dinsel kimliklerine hi? de?ilse zihinsel-duygusal olarak ba?l? kalmaya itmi?ti. B?t?n olumsuz ?artlara kar??n, ya?am tarz?ndaki fark?l?k, Ehlibeyt muhabbeti ve kendi inanc?na ba?l?l?k, ya?anan demokratikle?meye ve k?reselle?meye parelel olarak Alevili?in yeniden canlanmas?na sebep oldu.

?imdi, bu olguyu S?nni ?o?unlukla payla?ma s?reci ba?lat?lmal?d?r.

Ama S?nni halk?m?z Alevilere kar?? h?l? olumsuz yarg?larla doludur. Mum s?nd? yaparlar, kestikleri yenmez, evlerine gidilmez, k?z al?n?p verilmez gibi yakla??mlar ne yaz?k ki g?n?m?zde de ya??yor.

Bu yanl?? yarg?lar?n giderilmesi ancak e?itim kurumlar?nda Alevili?in ders olarak okutulmas? ile m?mk?nd?r. Yine hi? de?ilse devletin ileti?im organlar?ndan Aleviler de yararlanmal? ve kendilerini anlatmal?d?rlar.

Bunun d???nda Diyanet ??leri Ba?kanl??? art?k, Alevi ger?e?ini kabul edip camilerde Alevili?i tan?tan merkezi vaazlar verdirmelidir.

Bunun kadar ?nemli bir di?er konu da ilahiyat okullar?nda konunun programa dahil edilmesidir.

Alevileri S?nnile?tirmek ??z?m Yolu Olamaz

S?nni kesimde halk kat?ndaki Alevi kar??tl??? ?artlanmas?, ayd?n kat?nda ba?ka k?l?k alt?nda s?rmektedir. Onlara g?re yaln?zca kendi mezhepleri do?rudur. Alevilerin sorunlar?n?n ??z?m? i?in S?nnilik kurallar? onlar taraf?ndan da kabul edilmelidir.

Bu ilahiyat?? yakla??m?, S?nnili?i M?sl?manl?k olarak takdim ederek, ba?ka ??z?mleri d??lamaktad?r.

?nemli sorun ?udur: G?n?m?zde Alevilere yard?mc? olmak isteyen S?nni ilahiyat ?evreleri, misyoner tavr? tak?nmaktad?r. M?sl?manl?k ad? alt?nda S?nnile?tirme i?eren bu yakla??ma Aleviler hakl? olarak tepki g?stermektedir. Sorunun ??z?m?, Alevileri S?nnile?tirmek de?ildir. Bu ??z?m ?ekli 500 senedir tutmam??t?r. “Efendim dinimiz bir, kitab?m?z, peygamberimiz bir. Aleviler de S?nni say?l?r.” “S?nniler de Ali'yi sever ve bu y?zden Alevi say?l?r” gibi yakla??mlar demogojiktir. S?nni kesimden ??kan ve Alevilere iyi niyetle yakla?maya ?al??an sosyal bilimciler, h?l? mezhep ba?nazl??? i?inde, “Alevi k?ylerine cami yap?ls?n” (Mehmet Er?z) ??z?m?n? ?neriyorlar. Sosyolojik bak?nca, Alevilikle S?nnili?in farkl? yap?lanmalar oldu?unu g?renler, inan?sal olarak mezhep taassubu ile “Alevilik ile Hanefilik birdir” (T?rkdo?an) diyerek problemin Alevilikte oldu?unu dolayl? olarak ileri s?r?yorlar. G?n?m?zdeki S?nni toplumbilimciler ile Osmanl?'n?n ulemas?n?n ??z?m yolu ayn?d?r: Alevi k?ylerine cami yapt?rmak.

Halbuki bu sorun ?yle basit de?ildir ve arkas?nda koskoca bir tarih vard?r. ?nce var olan? kabullenmek gerekir. Ancak bundan sonra bar?? i?inde bir arada ya?amak ve birbirimize ho?g?r?l? olmak gelir.

Bug?n s?nni kamuoyunun Alevilere sempati duydu?una inanmak m?mk?n de?ildir: Alevilere y?nelik kimi pohpohlamalar onlar?n inanc?na sayg?dan de?il, Alevilerin politik/sol tercihlerindendir.

Ne yaz?k ki sol Alevilere dinsizli?i, sa? ise S?nnili?i ?nermekte, iki kesim de onlar?n do?al-geleneksel se?imleri olan Alevi mezhebine tahamm?l etmeyi d???nmemektedir.

Alevi kitle, bu ortamda kendisinin kim oldu?unu bile anlayamaz hale getirilmi?tir.

B?t?n buna kar??n, Alevi kesim S?nni ?o?unluk i?inde k?lt?rel-inan?sal bir az?nl?k oldu?unu unutmadan, ortak ya?ama alan? yaratmak i?in ?aba g?stermelidir.

K?ylerde alan?n egemeni olan Alevi, ?ehirlerde alan?n az?nl??? oldu?unu bilirse, daha sa?l?kl? ili?kiler kuracakt?r. Bu bilin?, S?nni vatanda??n ?o?unlu?unu da Alevileri desteklemeye y?netecektir. Unutmamal?y?z ki Alevilerin sorunu, Aleviler kadar S?nnileri de ilgilendirmektedir.

Bulu?ma Noktas?: Alevilerle S?nnileri dinsel anlamda bir noktada bulu?turmak m?mk?nd?r. O da Ehlibeyt sevgisi ve sayg?s?d?r. Zaten Allah, Kuran'da belirtti?i gibi M?sl?manlardan ‘Ehlibeyt'i sevmelerinden ba?ka bir ?ey istemiyor.

Ne yaz?k ki g?n?m?z?n S?nni teologlar?, Ehlibeyt olgusunu b?y?k ?o?unlukla gizlemeyi s?rd?r?yorlar. Burada i?, her t?rl? imkan? olan S?nni kesime d???yor. Onlar?n ayd?nlar?, Alevi S?nni karde?li?inin yarat?lmas?nda ?stlerine d??en g?revi, Alevi ayd?nlar? kadar yapm?yorlar, bunu da bile bile yapm?yorlar.

Ezberci ve nakilci S?nni ulema, uzun zamand?r mezhep taassubunu atam?yor. Tarihi kaynaklar?n ve Kuran'?n tan?kl??? g?rmezden geliniyor. Bin y?l ?nce kapat?lan i?tihat kap?s? inatla kapal? tutuluyor ve ge?mi?teki ba?nazl?k, ?slam dininin kural? gibi kitlelere aktar?l?yor.

T?rkiye h?l? Peygamberin yolundan y?r?yecek s?nni ayd?n?n? ar?yor.

Kurumlar?n Yeniden Yarat?lmas?

?ehirle?menin dayatt??? ?artlar, Alevili?in modernize edilmesini ka??n?lmaz k?lmaktad?r. 1997'de Kad?k?y Cem Vakf?'nda konferans?m s?ras?nda sorulan, “Biz Aleviler ge?mi?te m?sahip tutard?k, cem kurar, g?rg? yapard?k. Bu ?ehir ?artlar?nda bunu nas?l yapaca??z? Sonra dedeyi nereden bulaca??z? Cemevi falan yok. Evlerimiz, S?nnilerle kap? kap?ya/ cemi evimizde nas?l yapaca??z?”

Bu bi?imindeki sorular Alevilerin ina?sal s?k?nt?lar?n? ve kayg?lar?n? dile getiriliyordu.

Somutla?t?r?rsak:

* Alevilerin ge?mi?teki entelekt?el birikimleri yok olmu?tur. Dinsel kurumlar? yoktur. Din b?y?kleri erimi? gitmi?tir. Dedelerin bilgisi son derece yetersizdir.

* Alevi halk ibadet etmek istemekte ama yer bulamamaktad?r.

Yap?lmas? gerekenler ise:

* Bir an ?nce Alevilikle ilgili ciddi ara?t?rmalar ?niversite d?zeyinde ba?lat?lmal?d?r.

* Alevilik ?zerine bir akademi kurulmal?, burada hem teorik ?al??malar yap?lmal? hem de halka ?nderlik edecek din adamlar? –dedeler– yeti?tirilmelidir.

Dedelerin okullu ve ayd?n bir yeni nesil halinde Alevi kitlenin hizmetine verilmesi ?ok b?y?k bir ihtiya?t?r. Devlet, dedeleri Alevi yoluna uygun olarak ?ncelikle ehlibeyt soyundan olanlar? tercih olarak yeti?tirmeli ve sonra da maa??n? vererek Alevilerin hizmetine ko?mal?d?r.

* ?ehirlerde, cem t?reni modernize edilerek (g?n?m?ze uymayan y?nleri, ?z?n? bozmadan ay?klanarak) hayata ge?irilmelidir. Bu i?in nas?l olaca??n? da ayd?n Alevi dedeleri ortak bir metinle tespit etmelidir. Bu metin daha sonra her y?n?yle ele?tirilebilir.

* Alevi halk?n ihtiyac?na yetecek ?l??de, belli b?lgelere cem evleri in?a edilmelidir. Bu konuda finansman?n bir b?l?m?n? devlet sa?lamal?d?r.

Cemevleri, asla caminin alternatifi de?il, ancak benzeridir. G?n?m?zdeki dedelerin t?m? de bu g?r??tedir.

Alevili?in gelece?ini belirleyecek kurumlar, yine Alevili?in i?inden, onun ?z?ne uygun olarak yeniden yarat?lmal?d?r. ??nk?, k?ylerde uygulanan pratik, ?ehir ko?ullar?nda ger?ekle?tirilememektedir. Eskisinin uygulanamamas?, yerine konulacak yeni pratiklerin de bulunamamas?, Alevili?in ?nemli sorunlar?ndan birisidir.

B?t?n bu sorunlar, devletin konuya ?nyarg?s?z olarak sahip ??kmas?yla ve Alevi S?nni ayd?nlar?n?n, din adamlar?n?n ve akademisyenlerinin ortak ?abalar?yla ??z?lebilir.

Cumhuriyet de Bak?? A??s?n? De?i?tiremedi

Alevilerin “su?lu, g?nahkar, dinsiz, hatal?” g?r?lmesi, “Alevili?in “dinsiz, yanl??, haks?z” ?artlanmas?yla kabul edilmesi, cumhuriyet s?recinde de pek de?i?meden y?llarca s?rd? gitti.

Bu olguyu en a??k bi?imde edebiyat eserlerinde izlemekteyiz. Halit Ziya U?akl?gil'den (A?k? Memnu) M?sahipzade Celal'e (Mums?nd?) ve ?mer Seyfettin'den (Hikayeler), Yakup Kadri Karaosmano?lu'na (Nur Baba) kadar geni? bir yelpazede K?z?lba?l?k/Alevilik ?irkin, k?t?, pis, ahlaks?z bi?imde tasvir edilmi?tir.

Bu yakla??m, edebiyat kitaplar?ndan s?zl?klere kadar yans?m??t?r. Ensest ili?kinin anlam?n?n s?zl?klerde k?z?lba?l?k olarak verilmesi bunun somut ?rne?idir.

Ayn? yakla??m? ayd?n ge?inen kesimde de ?iddetle g?r?yoruz. 1996'da bir televizyon kanal?nda bir ?ovmenin yapt??? K?z?lba? gaf?, asl?nda S?nni ?o?unlu?un en alttan en ?ste kadar bu ?artlanman?n etkisinde oldu?unu g?steren ?rnek olmu?tur.

Din e?itimi alan kesimde bu iftiraya inanmayanlar?n oran? y?ksektir. Alevilerde mums?nd? oldu?una inananlar?n oran? imam hatip okullar?nda y?zde 13'e d??mektedir. Bu durum, toplumumuzun ger?ek anlamda bir din e?itimine ihtiya? duydu?unun g?stergesidir.

G?n?m?zde S?nni toplumun Alevilere bak??? ??yle grupland?r?labilir:

a) ?lahiyat?? Yakla??m: Bu anlay??takiler g?n?m?zde ?slam denilince S?nnili?i anlayan S?nni teologlardan ve bu etkinin alt?nda yorum yapan baz? sosyal bilimcilerden olu?uyor. Bunlara g?re asl?nda Aleviler S?nni olmal?d?r. Teologlar olarak Ruhi F??lal?, Abd?lkadir Sezgin, Esat Co?an, Y.Nuri ?zt?rk'ten s?z edilebilir. Sosyolog olarak Mehmet Er?z ve Orhan T?rkdo?an bu g?r??tendir.

Alevi toplumu bu t?r yakla??mlardan son derece rahats?z olmakta ve bu de?erlendirmeyi kendi kimli?ine yap?lm?? bir sald?r? olarak g?rmektedir. Alt?nda mezhep gayreti bulunan bu yakla??m Alevi S?nni diyalo?unun yollar?n? a?mak yerine t?kamaktad?r.

b) S?nni Tarikatlerin Bak???: Bunlar?n g?n?m?zde meseleye bak??? da Alevilere Osmanl? bak???ndan farkl? de?il. Tarikat?ilerin gazetelerine yans?yan Alevi profili sevimsizdir, sald?rgand?r. Bunlara g?re Aleviler dinsizdir, ter?risttir.

Bunu a??k?a s?ylemeseler de vermek istedikleri mesaj budur.

Alevilerin dinsiz ve ter?rist oldu?u imaj?yla kamuoyu olu?turan S?nni tarikatlerin ileride g?r?? d?zeltmeleri beklenebilir.

c) Akademik Yakla??m: Bu gruptakiler olaya S?nnili?in hakl?l??? ve do?rulu?u a??s?ndan de?il toplum bilim ve ekonomik a??dan bakan ara?t?rmac?lardan olu?ur. Bu bak?? a??s? laiklikten ?iddetle etkilenmi?tir. Aralar?nda ?nemli yorum ve bak?? fark? da bulunan ara?t?rmac?lardan baz?lar? ?unlard?r: Fuat K?pr?l?, Besim Atalay, Atilla ?zk?r?ml?, Ahmet Ya?ar Ocak, Burhan O?uz, ?etin Yetkin, ?smet Zeki Eyubo?lu, Faruk S?mer, Niyazi ?ktem, Cahit Tanyol, Cavit Sunar, ?lhan Ba?g?z, Oral ?al??lar...

Bu gruptakiler Alevili?in ?slami ?z?n? heterodoksi olarak kabul ederler ama inan? y?n? ile, ?zellikle de pratikleriyle ilgilenmezler. Alevilerin inan? grubu olmaktan ?teye ge?ip laik bir topluluk halinde g?r?nmelerinden yanad?rlar.

?) Eylemci Sol Yakla??m: Bu g?r??tekiler, Alevilerin solcu oldu?unu, d?zenin kar??s?nda olduklar?n? ve bu s?m?r? sistemini y?kmak i?in gerekti?inde silahl? m?cadele edebileceklerini ileri s?rerler. Bunlar?n Alevilerden bekledi?i Alevi gen?lerini militan olarak kullanmakt?r. Kendi ideolojileri gere?i dine kar?? olduklar? i?in Alevili?in dinsel boyutuna da ?iddetle sald?r?rlar. Bug?n sahipsiz kalan Alevi gen?li?i i?in bu yakla??m ciddi bir tehlike olu?turmaktad?r.

d) S?nni Siyaset?ilerin Yakla??m?: T?rkiye'deki Alevi kesime S?nni siyaset?iler ancak oy kayg?s?yla yakla??yorlar. Alevilere se?im ?ncesinde parlak vaatlerde bulunanlar (?rne?in 1995 Genel Se?imleri ve Alevilere B?t?e'den pay verilece?i s?zleri...) se?imlerden sonra bu s?zlerini kesinlikle unutuyorlar. S?nni ?o?unlu?un bask?s?, siyaset?ileri bu konuda geri ad?m att?r?yor.

1997 ba?lar?nda ortaya ??kan irtica tart??malar?na ba?l? olarak Milli G?venlik Kurulu'nun getirdi?i yapt?r?mlar ?zerine, a??r? sa?c?, ?rk??/?eriat?? siyasi anlay?? Alevileri hedef ald?. Bunlar, T?rkiye'nin Suriye’ye d?n??t?r?lmek istendi?ini ileri s?rd?ler. H?k?metin laiklikle ilgili i?lerinin, Suriye'de oldu?u gibi Alevilerin eline verilmek istendi?ini g?stermeye ?al??t?lar. Bu konuda eski MHP'li, yeni ?slamc? BBP Lideri Muhsin Yaz?c?o?lu'nun a??klamalar? vard?r.

T?rkiye'deki sosyal demokrat/demokratik sol kanat da Alevilerin oylar?n? almakla birlikte onlar?n sorunlar?na sahip ??kmad?. Kendilerini laiklikle s?n?rlayan bu anlay??taki partiler, Alevileri ?vmekle yetinip icraattan ka?t?lar.

B?yle olunca Alevilerin siyasal tercihleri de farkl?la?t?. ?yle ki MHP bile kimi yerlerde Alevilerden oy ald?. Baz? Aleviler, Refah/Fazilet partisi ?izgisi ile ili?kiye girerek gizli ?eriat??larla bile i?birli?i yapt?lar.

1999 y?l?nda yap?lan genel se?imlerde bu da??n?kl?k a??k?a ortaya ??kt? ve b?l?nen Alevi oylar? etkisini iyice yitirdi. Ayr?ca CHP de bu y?zden Meclis d??? kalarak TBMM'nin yasama ve denetim i?i darbe yedi.

2002 ba?lar?nda ise, Alevi toplumu siyasal b?l?nmenin zarar getirdi?ini yeniden ke?fetme s?recindedir. Alevi toplumunun etkili olabilmesi i?in yeniden sosyal demokrat kanatta yo?unla?mas? ka??n?lmaz g?r?nmektedir.

_________________

Cahil bize dinsiz demiş sevgidir dinimiz bizim...!
Başa dön
Kullanıcının profilini görüntüle Özel mesaj gönder Yazarın web sitesini ziyaret et Yahoo Messenger MSN Messenger

Önceki mesajları göster:   
Yeni başlık gönder   Başlığa cevap gönder     Mu?la Dat?a Hac? Bekta? Veli Anadolu K?lt?r Vakf? Forumu Forum Ana Sayfa -> Alevilik ??retisi Tüm zamanlar GMT +2 Saat
1. sayfa (Toplam 1 sayfa)

 
Geçiş Yap:  
Bu forumda yeni başlıklar açamazsınız
Bu forumdaki başlıklara cevap veremezsiniz
Bu forumdaki mesajlarınızı değiştiremezsiniz
Bu forumdaki mesajlarınızı silemezsiniz
Bu forumdaki anketlerde oy kullanamazsınız


Powered by phpBB © 2001, 2005 phpBB Group
Türkçe Çeviri: phpBB Türkiye